Mundart-Lexikon

Thema «Arbeit und Freizeit»

Aarmeseelegiiger

armer Geiger, der für sein Spiel Speis und Trank erhält

Synonym: Schpiisgiiger

En Aarmeseelegiiger isch ds gliiche gsii win e Schpiisgiiger, auso en aarme Giiger, wo für Schpiis u Trank giiget. Wär usgseet win en Aarmeseelegiiger, gseet schlächt u abgläbt uus. Vilech het me däm esoo gseit, wiu er nume ds Lied vo den aarme Seele het chönne giige, wo früecher vo Schpiiulüt viiu isch voortreit woorde. Oder er heisst esoo, wiu er für si aarmi Seeu het ggiiget.

Ampelestock

En Ampeleschtock cha zwöierlei sii. Eerschtens e Schtock, wo men en Ampele, das heisst es Ööu- oder Tauglämpli cha drufschteuue. Ampele, im Mittuhochdütsche vom hööche Mittuauter ampel, isch vertleent vo latinisch ampulla.

Zwöitens chan en Ampeleschtock en Ampfereschtock sii, wiu men i teeune Dialäkt dr Ampfere Ampele seit. Die Ampfer, latinisch Rumex, isch e Pflanzegattig us dr Familie vo de Knöterichgwächs.

Backnasli

Fünfliber

Synonym:

Backnasli isch en auti Appizäuuer Bezeichnig für Füfliber, auso fürn es Füffrankeschtück. Nasli meint eine mit ere groosse Nase, win e Buuchli eine mit emene goosse Buuch isch un e Chropfli eine mit emene grosse Chropf isch gsii. Back isch es Chuurzwort für Tubak. E Backnasli isch auso eine, wo vom viiu Tubakschnupfen e groosse wüeschte Zingge het überchoo. Im übertreite Sinn cha men o ere GwungernaseBacknasli säge. Vilech het men em Füfliber eso gseit, wiu dr Wiuhäum Täu uf dere Münze si Nasen i jedi Schtuben u jedes Kässeli het gschteckt.

bankrott

pleite

Viiu Wörter us em Bankfach chömen us em Italiänische vo dr Renaissance. Denn hei di groosse noorditaliänische Schtedt dr Handu mit Gäut u Wärtschrifte z Öiropa dominiert. Scho Bank isch vertleent vo italiänischbanca, wo denn dr Tisch vom Gäutwächsler het gmeint. Bankrott chunt o scho im 16. Jarhundert vo italiänisch banca rotta »zerstörte Bank” i ds Dütsche. Rotta chunt vo latinisch ruptus u meint »verbroche”.

Bäsebeiz

temporäre Wirtschaft

Synonym: Straussenwirtschaft; Straussi

Dr Usdruck Bäsepeiz fürn e Wiirtschaft, wo numen e Teeu vom Jaar offen isch u wo me numen Eigets usschänkt u z ässe git, kennt me vor auuem i dr Schwiz u hie u deert no im gränznaachen Ussland im Süüdbadischen oder Vorarlbärgische. Dr verbreiteter Usdruck z Dütschland u z Ööschtriich isch Straussenwirtschaft oder abgchüürzt Straussi, wiu e Schtruuss us trochne Pflanzen a dr Tüür hanget u nid e Bäse.

Batschniider

Stempelschneider; Kleiderflicker

As git zwoo ganz ùnderschiidlichi Aarte vo Schnyyder, wo beid i Fraag chäme. Gemäss im Idiotikon hets früer de Betschier-Schneider ggää, das sygi a sogenannta «Stempelschneider» gsyy; auso dää, wo mit Meissù ù Stichù «Präägestemple» gmacht het.

As chenti aber o syy, dass nit a Bat-Schneider sondern a Batsch-Schneider gmint isch. Batsch, Bätsch, Beetsch isch i vüune tütsche Dialäkt ùnder anderùm «eine Wagendecke» oder süsch as spezieus Tuech. I de Schwiz hiigi Batsch «geflickte Stelle; Lappen, Essmäntelchen» chene hiisse. A Batsch-er hets z Engùbärg ggää ùs «Kleiderflicker» – ù vilicht ja drùm o graad a Batsch-schneider?

Beinringler

Hersteller von Knieringen

Dr Beinringler fingt me nid i de Wörterbüecher. Es git aber Beiringge oder Chnüüringge für ds läderige Schtrumpfbang mit Schnauue, uf Schriftdütsch dr Kniering, wo me früecher, wo me no haublängi Hosen u Chnöischtrümpf het treit, obe dr Schtrumpf unger em Chnöi bbunge het. Es chönnt auso si, das e Beinringler Beiringge het gmacht.

beite

warten, harren; Aufschub gewähren, stunden

Ds Wort beite isch ganz eifach ds aute Wort für waarte, wo fasch auui germaanische Schpraache früecher hei bbruucht oder hüt no bruuche. Im Holändische finge mers no aus beiden, im Schweedischen aus bida un im Däänische aus bie; im Änglischen aus verautets bide öppe no im Motto I bide my time.

Dr Grimm schribt i sim groosse Wörterbuech unger beiten:

«Dieses uralten, starken Worts gehen wir seit dem 17., 18. Jahrhundert verlustig und ersetzen es überall durch das ungefügere, oft doppelsinnige warten oder durch harren und verziehen. Die oberdeutsche Volkssprache bewahrt es noch heute. Luther kannte und gebrauchte es, doch nicht in der Bibel.«

Dr Grimm schribt 1854 di oberdütsche Dialäkt bruuchi beiten noch. Hüt isch das Wort i üsne Dialäkt fasch usgschtoorbe. Im Idiotikon-Bang vo 1901, wo beite drinn isch, schteit, es sig «im Allgemeinen veraltend und vielfach auf bestimmte Verwendungen eingeschränkt».

I dr früechere Rächtsschpraach het me das Wort bbruucht, für «Aufschub gewähren, stunden». Vo deert häär chunt dr aut Schpruuch: Lang bbeitet isch nid gschänkt.

Beiz

Wirtshaus, Gasthaus, Herberge

Synonym: Koober

Beiz für Wiirtschaft isch uurschprünglech es jenisches Wort gsii. Aber wius ungerdessi zu dr schwizerischen Umgangsschpraach ghöört, bruuche di Jenischen es angersch Wort derfüür. Si säge dr Wiirtschaft Koober.Beiz kennt men o z Dütschland, z Luxebuurg u im Ööschtriichische.

Di uurschprünglechi Bedütig vo Beiz isch eifach «Huus». Die Bedütig het o araabisch bes u hebräisch bait. Vo däm chunt jiddisch bajiss, vom Jiddischen isch das Wort äuä i ds Jenische choo u vom Jenischen i üsi Dialäkt. D Bedütig het sech aber vo «Haus» uf «Wirtshaus», «Gasthaus» oder «Herberge» iigängt, wiu d Gaschthüser für di Faarende lang di einzige Hüser si gsii, wo für se si offe gsii.

Bistro

kleines, gemütliches Lokal

Es heisst, ds Wort bistro sig us dr Gounerschpraach vom 19. Jarhundert, heig euter bistingo gheisse u göng uf bistouille oder bistrouille zrügg. Das sig us bis mit dr Bedütig «zwöi» u touiller mit dr Bedütig «rüere» zämegsetzt u meini uurschprünglech es Gmisch us zwöi Getränk.

Blattmacher

Hersteller von Weberblättern

Synonym: Blätterbinder

Dr Blattmacher oder Blätterbinder het mit dr Wäberei z tüe. Es isch dää, wo ds Wäberblatt macht. Für die, wo nid mit Wäbschtüeu umgöö, erkläärt ds Dütsche Wörterbuech ds Wäberblatt esoo:

«Das in den Webrahmen eingesetzte, aus parallelen senkrechten Rohr- oder Drahtstäben bestehende Gestell, durch das die Kettenfäden hindurchgehen und das dazu dient, die eingetragenen Schussfäden eng an die Kettenfäden anzuschliessen.»

Bleistift

Bleistift

Ds Wort Bleischtift chunt numen i dr dütsche Schpraach voor. Uf Änglisch heissts ja pencil. Das geit uf latinisch penicillus mit dr Bedütig «chliine Schwanz, Pinseli» zrügg. Uf Italiänisch heissts matita. Das chunt voematita, däm Schtei, wo miir Hämatit säge. U uf Französisch heissts crayon. Das chunt vo craie «Chriide» häär.

Ds Wort Bleistift touchet ds eerschte Maau im Jaar 1653 z Nürnbäärg uuf. U weeni schpeeter fingt mes aus Chuurzfoorm näbe Bleiweissstift i Nürnbärger Raatsprotokou. Bleiwiiss isch e wiissi Faarb us Bleikarbonaat, u die bruucht me zum Zeichnen u Schribe. Vo daa häär chunt dr Name für ds Bleischtift, wo o Reissblei, Schreibblei u i üsne Mundaarte Bliili u Bleiwiiss heisst.

Em Grafit seit me sit em 16. Jarhundert Wasserblei. Wasserblei isch aber Molybdänglanz, auso es Schwäfueerz, wo em Grafit äänelet u wo men o cha schribe dermit. Wiu me Grafit eersch änds 18. Jarhundert ganz klaar vom Begriff Wasserblei faat afa ungerscheide, weis me nid sicher, sit wenn das mit em Bleischtift Riissblei, Bliili oder Bleiwiiss eigetlech e Bleiwiissschtift, e Wasserbleischtift oder e Grafitschtift gmeint isch.

Auso: Ds Bleischtstift het si Name vom Bleiwiiss. Aber o wo si Schtift us Grafit isch gsii, hets dr Name Bleischtift phaute, wiu men em Grafit über 200 Jaar lang het Wasserblei gseit.

Bojacce

dünnflüssiger Zement

Synonym: Poyacke

Das isch offesichtlech es italiänisches Wort. Im Langescheid Handwörterbuech für ds Italiänische wiird ds Wort boiacca übersetzt mit «dünnflüssiger Zement». Offebaar isch das Wort mit den italiänische Bouaarbeiter, wo sit über emene Jarhundert i d Schwiz chöme, i üsi Boufachschpraach choo.

Bolei

kleine Murmel

Synonym:

Boll-Ei isch sicher a Zämesetzig mit Ei, devoor isch de Bole oder Bolle. Im Solothurnische hiigi mù eener meischtens vo Boolei ggredt, i de Innerschwiz äbe chùùrz vo Bolei. Ds Idiotikon giit devaa uus, dass fautschi, meischtens houzigi Ooschtereier mit de Zyt fasch rùnd choo sygi. U di chlyyne Chrùgle het mù de ùs Spüuzüüg chene bruuche. Mit de Zyt het es de ki Underschiid mee gmacht, ob dii Chùgle ùs Toon, Stii oder Glaas gsyy sy, si hii ifach Bolei ghiisse.

De Täätigkiit übrigens vo dem Spiele mit dene Bolei het mù boleie oder booleiie chene sääge.

Börse

Handelsplatz, abgeleitet vom flämischen Familiennamen van der Beurse

D Bezeichnig Börse het e luschtegi Häärkunft. D Schtadt Brügge im nöördleche, fläämische Teeu vo Beugie isch einisch e wichtegi Handusschtadt gsii, e Kontoor vom groosse mittuauterleche Handusverbund vo dr Hanse. Russeschi, skandinaaveschi, ängleschi, französeschi, italiäneschi u ibeereschi Handuslüt hei enang deert troffe. Di lombardische Chouflüt, wo ja scho früe für Gäutgschäft si bekannt gsii, hei sech z Brügge für iri Gschäft abzwickle geng im Huus vo dr Familie van der Beurse troffe. U di van der Beurse hei i irem Familiewappe drei Gäutseckle ghaa, äbe drei beurs, wo uf latinisch bursa zrügggöö. Üses hütige Wort Böörsechunt aber vom Familiename van der Beurse häär. Zeersch het dr Platz vor irem Huus Beursplaats gheisse - er heisst hüt no soo. 1490 het d Zämekunft vo de Antwäärper Handuslüt beurs gheisse u änds 16. Jarhundert isch di Bezeichnig, zeersch i dr Foorm Börs, über Hambuurg uf Dütschland choo.

Bott

Jahresversammlung

Es Bott, mi seit ds Bott, isch uurschprünglech, esoo wis ds Schwizerdütsche Wörterbuech schribt, «eine Versammlung aller Mitglieder auf einer Zunft, um ein neues Mitglied aufzunehmen oder ein fehlbares zu bestrafen.» Schpeeter het me de ds Wort Bott o bbruucht für d Jaaresversammlig vo Verein. Ds Wort Bott isch en Ableitig vom Wäärb biete mit dr Bedütig «ufbiete, voorschribe, befäle». Es Bott isch äbe die Versammlig, wo men auui Mitglider derfüür ufbietet. Em neechschte chääm em Wort Bott hüt ds schriftdütsche Wort Aufgebot.

Braam

Russflecken

Synonym: Bräämi

Braam oder Bräämi het men i viiune Dialäkt emene Ruessfläcken im Gsicht, a de Häng oder a de Chleider gseit. Das hets früecher bim Heizen u Choche mit Houz natüürlech viiu ggää. Du hesch es Bräämi a dr Backe, het me chönne säge. Hüt si d Sach u ds Wort säute woorde.

Braam isch es Wort mit dr Voorsiube be-, auso eigetlech Be-raam. Es isch abgleitet vo Raam, Room mit dr Bedütig «Ruess». Was hends z Rom i de Häfe, het me früecher zum Gschpass gfragt. De Bode, het me Anwort ggää. Und usse? Room! Das Wort chunt im Dütsche sit em früeche Mittuauter voor. Es isch es Eerbwort, chunt auso us em Uurgermaanischen i ds Dütsche von ere Wortwüürze mit dr Bedütig «schwarz» u het Verwandti i angerne indogermaanische Schpraache.

Brawänder

Brabantertaler (Geldstück aus Holland)

Synonym: Browänder; Brawander; Brabänder; Brabänter

E Brawänder, Browänder oder Brawander het o chönne Brabänder oder Brabänter heisse, wiu zwüsche Vokaau dr Wächsu vo -b- u -w- nid säuten isch. E Brawänder oder Brabänter isch nüüt angersch gsii weder e Brabantertaler, auso e Taaler vo Brabant (Holand). Däm isch me früecher bi üüs viiu begägnet. Er het nam Idiotikoonbang vo 1905 e Wärt vo 5 Franke 70 ghaa. I wette grad en Brawänder, es isch nüd waar, het me z Züri chönne säge.

Büetz

Flickarbeit; Arbeit

Büetze meint uurschprünglech nid eifach «schaffe», es meint Flickarbeit mache, vor auuem nääien u flicke mit Naadlen u Fade, u Büetz meint Flickarbeit. Drum isch dr Büetzer dr Schniider gsii un es het Hafebüetzer, Chrattebüetzer, Seckbüetzer, Schuebüetzer, Zeinebüetzer u viiu angeri Büetzer ggää, wo vor auuem Sache hei gflickt. Ds Wort büetze het sogaar dr negatiiv Näbesinn «schlächt mache, pfusche» ghaa. Öppis, wo numen eso zämebbüetzt isch gsii, isch schlächt gmacht gsii.

Wenn, wie u woo das ds Wort Büetz dr nöitraau Sinn «Arbeit» het überchoo u Büetzer dr nöitraau Sinn «Arbeiter», wiirt us em Schwizerdütsche Wörterbuech nid klaar, wiu dr Bang, wo ds Wort büetze drinn isch, vo 1901 isch, auso z aut. Das cha nämmlech eersch schpeeter im 20. Jarhundert passiert sii.

büeze

ausbessern, flicken, nähen; Schaden gut machen

Büeze heisst afen emaau flicke, usbessere. Mi cha Chleider büeze, Houzgschiir, Chacheligschiir oder Metaugschiir büeze, e Muur büeze oder e Choorb büeze. De isch es im ene groosse Teeu vo dr dütsche Schwiz aber o ds Wort für nääie. Es Uurner Schprüchli heisst: Schniider - das sind truurig Liit; si biezet vil und hent doch niit. U de cha mes äben o bruuchen im Sinn vo «einen Schaden gut machen». «So sollend dieselbigen im getanen Schaden helfen büezen mit Leib und Guot», schteit in eren aute Schrift. Drum cha mes de o bruuchen im religiööse Sinn. «Sünden ablegen und büezen», schribt einen im 17. Jarhundert.

Vo dr Wortgschicht häär isch daas ganz säubverschtäntlech. Ds Wort büeze isch nämmlech e Näbefoorm vom Wort büesse. Beidi Wörter gö zrügg uf ds uurdütsche Wort botjan. Geit me von ere Foorm uus mit zwene -t- gits büezen, geit me von ere Foorm us mit eim -t- gits büessen.

Büezer

Arbeiter

Ds Wort Arbeit het bis zum Luther d Bedütig «Aschträngig, Müe» oder sogaar «Noot» ghaa. Eersch dr Luther hets esoo afa bruuche wi miir hüt, nämmlech für daas, wo me macht, we me schaffet, we me produktiiv täätig isch. Ds Wort Arbeiter isch sogaar eersch sit em 18. Jarhundert beleit für eine, wo schaffet. Es verdrängt eutersch Arbeitsmann. U mit em Marx un em Engels wiirt dr Arbeiter de im 19. Jarhundert zum Verträter von ere Gseuschaftsklass.

Üsne Dialäkt isch ds Wort Arbeiter bis i ds 20. Jarhundert zimmli frömd. Mi het ender d Pruefsbezeichnig gseit: Metzger, Muurer, Schniidere, oder augemein Werchme. U die, wo i d Fabrigg sii, si Fabriggleroder Fabrigglere gsii. Das hanget daa dermit zäme, das ds Wort arbeite üsne tradizionelle Dialäkt frömd isch; mir säge schaffe oder wärche, wes schträng isch, chrampfe oder chrüpple. Aber e Schaffi un eWärchi isch nid en Arbeiter gsii, es isch eine gsii, wo gäärn u guet het gschaffet.

Büeze meint uurschprünglech nid eifach «schaffe», es meint Flickarbeit mache, vor auuem nääien u flicke mit Naadlen u Fade, u Büez meint Flickarbeit. Drum isch dr Büezer dr Schniider gsii un es het Hafebüezer, Chrattebüezer, Seckbüezer, Schuebüezer, Zeinebüezer u viiu angeri Büezer ggää, wo vor auuem Sache hei gflickt. Ds Wort büeze het sogaar dr negatiiv Näbesinn «schlächt mache, pfusche» ghaa. Öppis, wo numen eso zämebbüetzt isch gsii, isch schlächt gmacht gsii.

Wenn, wie u woo das ds Wort Büez dr nöitraau Sinn «Arbeit» het überchoo u Büezer dr nöitraau Sinn «Arbeiter» wiirt us em Schwizerdütsche Wörterbuech nid klaar, wiu dr Bang, wo ds Wort büeze drinn isch, vo 1901 isch, auso z aut. Das cha nämmlech eersch im 20. Jarhundert passiert sii. Hüt bruucht me Büezer i dr Umgangsschpraach ganz augemein u o ds Wort Arbeiter isch im Dialäkt gang u gääb.

Butik

kleiner Laden, kleines Unternehmen, Werkstatt

Synonym: Butigg

Butik oder Butigg isch nüüt angersch weder d Mundaartfoorm vom französische Wort boutique mit de Bedütige «Lädeli», «Wäärchschtatt» oder «chliis Ungernäme». Ds französische Wort boutique isch vertleent vo griechisch apothéke mit dr Bedütig «Lade» oder «Laager». Mi laat eifach ds a am Aafang ewägg. D Wörter Butigg u Apoteegg si auso verwandt. Hüt bruucht me ja i de Schtedt ds französisch gschribneBoutique fürn en exklusiive Chleiderlade, wo me nid ab dr Schtange cha chouffe.

Chääsblettli

verächtlich für kleine, unbedeutende Zeitung

Synonym: Chääsblatt

Chääsblatt oder Chääsblettli isch en Usdruck us em 19. Jarhundert u im Schwizerdütsche Wörterbuech definiert aus «verächtliche Bezeichnung einer kleinen, unbedeutenden, auch jeder höheren Haltung entbehrenden Zeitung». Blatt oder Blettli cha me für Zitig sit em 18. Jarhundert säge. Z Züri het men änds 18. Jarhundert em Donnstagsblatt s Blettli gseit, z Basu het me de Basler Naachrichte s Blettli gseit.Mer händ e kes Blatt het gmeint, mir hei e ke Zitig.

Mi nimmt aa, mi sägi Chääsblettli, wiu men über schlächti Trucksache schpottet: das cha me nid emaau für Chääspapiir bruuche, auso für Papiir, wo me Chääs dri iiwicklet. Esoo het me natüürlech gschpottet, wiu me für Blöödsinn Chääs cha säge.

O ds «Wörterbuch der deutschen Alltagssprache» definiert Käseblatt: «Wohl eigentlich ein Zeitungsblatt, das man nicht liest, sondern zum Einwickeln von Käse verwendet.»

Chacheliringer

Stör-Handwerker, der zerbrochenes Kachelgeschirr repariert

Synonym: Chachelihefter; Chacheliflicker

Em Chacheliringer het men o Chachelihefter oder Chacheliflicker chönne säge. Er isch dää Schtöörhandwärcher gsii, wo de Hüser naa verschlagnigs Chacheligschiir isch ga flicke, u zwaar mit Isechlammeren u Isehäftli. We me di Isechlammeren aus Ringe het aagluegt, het men äben o chönne Chacheliringer säge. Ringer isch abgleitet vom Wäärb ringe im Sinn vo «mit einem Ring versehen», drum het me zum Bischpiiu däm, wo de Söili het Ring i d Nase gmacht, Ringer gseit. Im ene schpezielle Sinn cha men o em hefte ringe säge, u drum isch dää, wo mit Isehäftli Gschiir heftet, e Chacheliringer.

Chauffeur

jemand, der berufsmässig Personen oder Güter befördert

Ds Wort Chauffeur isch änds 19. Jarhundert us em Französischen i ds Dütsche choo, abgleitet vom Wort chauffer. Aber scho denn hets e «Kraftwagenfahrer» gmeint, u zwar eine, wo «berufsmässig andere Personen befördert». Ds Wort Chauffeur isch auso vo Aafang aa uf ds Outo u uf e Laschtwage iigschränkt gsii, u het d Schine- u Luftfaarzüüg usgschlosse. Outoschoffööre si die, wo d Herrschaften i irne Privaat-Limusine desumeggutschiere.

Chluure

Handball; Murmel

Synonym: Bölle; Määrmle; Schpiggchügeli

Mi fingt hüt no im Internet d Usdrück die Chluure hät nöd is Gool wele u Bölle oder Chluure aus Übersetzig für «der Handball». Wes aber im Tuurgi heisst, e Bueb heig e Hampfle Chluure im Sack, de meintChluure Määrmle oder Schpiggchügeli, wi me teeunen Oorten i dr Innerschwiz seit. Chluure chunt mit Schiin vo griechisch-latinisch collyra häär, u daas meint e Körper vo länglech runder Foorm.

chnüble

mit den Fingerspitzen oder Zähnen an etwas herumarbeiten

Chnüble het uurschprünglech mit de Finger z tüe u meint uf dr einte Site «die Finger fest zusammenpressen oder -krallen». An eren Aafängere bim Lisme cha me säge: Muesch nid eso chnüble, süsch chunts wüescht. Uf dr angere Site heissts «mit den Fingerspitzen ungeschickt, mühsam oder kleinlich an etwas herumklauben». Mi cha Chäärnen us ere Zitroone chnüble, e Chuechen aachnüble, e Maargge vom ene Brief abchnüble. We mes übertreit vo de Finger uf ds Muu, meints «gnage, müesam chöie». I dere Bedütig chunts o im Schriftdütschen aus knäubeln vor:

er giebt jedwedem gerne satt

zu knäubeln und zu naschen.

Dr Grimm vermuetet knäubeln sig e Näbefoorm zu kläubeln wie Knäuel zu Kläuel. Kläubeln wär de en Ableitig zu klauben. Klauben isch sit em früeche Mittuauter beleit mit dr Bedütig «mit den Fingerspitzen, Nägeln oder Zähnen an etwas herumarbeiten».

chööze

in der Küche unsauber wirtschaften; mit Wasser spielen

Chööze het uurschprünglech d Bedütig «unsauber wirtschaften, besonders in der Küche und mit Wasser» oder «beim Kochen geuden». Wär früecher aus Ching bim ene Brunne het gschpiiut u nid hätt söuue nass wäärde, de het d Mueter öppe gruefe: hör chööze!

Wohäär das Wort chunt, weis me leider niid. Es chönt sii, das es dürn e Vermischig vo göötsche u chotze isch entschtange.

chosle

mit Flüssigkeiten unordentlich umgehen

Synonym: chööze; fläätsche; gautsche

E Kosel isch im Schwääbischen e Muetersou, auso e Moore. I viiunen oberdütsche Dialäkt, o i teeune Schwizerdütsche, isch e Chosle – lut em Schwizerdütsche Wörterbuech - e «unreinliche Frauensperson» oder e «dicke, fette Weibsperson». Dr Gotthäuf schribt: «Wer in Gast- und Tanzstuben am meisten aufgezäumt erscheine, die sei zu Hause nicht selten die wüsteste Kosle, die es geben könne, und komme daher, dass man nicht wisse, was hinten und vornen sein solle.» Im Aargouischen, im Bäärnpiet u im Luzäärnischen isch e Chosel e «unordentlicher Mensch, besonders wer beim Essen verschüttet oder mit Flüssigkeiten unordentlich umgeht und sich damit verunreinigt.»

Es schiint loogisch, das ds Wort Chosel zeersch fürn e Sou isch bbruucht woorde, das es den e usubere Mönsch het gmeint u das vo daa ds Wäärb chosle chunt. Es heisst zeersch emaau usuberi Aarbeit mache, im Dräck desumechaare, i öppisem nuele. Im ene Huus müesse chöözen u chosle heisst, deert di dräckigschti Aarbeit müesse mache. Dr Schiud schribt im letschte Jarhundert vo eim, wo aus Chnächt leidi Aarbeit het müesse mache, er heig deert mängs Joor ummegchoslet.

De heisst choslen o «in Wasser oder überhaupt flüssigen, breiigen Dingen herumhantieren», auso ds gliiche wi i angerne Dialäkt fläätsche oder gautsche. Hör uuf chosle, cha men am ene Ching säge, wo im Lawaboo umenangfuerwärchet u ds Badzimmer langsam überschwemmt.

Wes dürenang rägnet u schneit, cha men o säge, es tüeg choslen oder es sig chosligs Wätter.

Choufbeile

Pfand bei einer Schuldverschreibung

Synonym: Choufbeigle; Choufbeinle

E Beile, Beigle oder Beinle isch uurschprünglech es Keerbhouz. Ds Schwizerdütsche Wörterbuech schribt: « Meist viereckiges, in zwei Hälften gespaltenes Stäbchen, worauf der Verkäufer Zahl oder Menge der auf Borg verabfolgten Ware durch Einschneiden von Strichen oder römischen Ziffern bezeichnete. Die eine Hälfte der Beile in der Hand des Verkäufers, verglichen mit der andern in der Hand des Käufers, bildete ein rechtskräftiges Beweismittel der Schuld.»

Ds Wort Beile chunt warschiinlech vom latinische pagella «Messstab» häär,

Schpeeter het me de ds Wort Beile o uf gschribni Verträäg übertreit. E Choufbeile isch e Choufvertraag, e «Schuldverschreibung, die der Gläubiger als Pfand so lange in Händen behält, bis die Schuld bezahlt ist».

Chrigu

scharfer Schwung beim Skifahren

Emene Parallelschwung queer zum Schtutz mit Druck uf em Inneschii, wo chli witer voornen isch weder dr Usseschii, seit me mit emenen Usdruck, wo eigetlech verautet isch, Kristiania. Dä Schwung isch mit Schiin ds eerscht Maau 1896 beschriben im Buech «Lilienfelder Skilauf-Technik» vom Dütsche Mathias Zdarsky. Dr Zdarsky het dä Schwung z Norweege gsee u zwaar vor de Toor vo dr Schtadt Oslo. Oslo het denn z Eere vom König Christian IV. no Kristiania gheisse, drum het dr Zdarsky däm Schwung Kristiania-Schwung gseit.

Wiu bi de Bäärner e Maa mit em Voorname Christian Chrigu heisst, hei si on em Kristiania-Schwung Chrigu gseit. D Tiroler säge däm Abträäie mit emene Kristiania übrigens abkristeln.

Chröischpel

Geld; Fleischknorpel

Synonym: Chlüder; Chlütter; Chole; Chrüüsch; Chümi

Chrooschpel, Chrööschpele, Chröischpel het uuschprünglech nüüt mit Gäut z tüe, das isch i viiune Dialäkt ds tradizionelle Wort für «Knorpel oder Sehniges am Fleisch». S Fleisch für d Chind und d Chnüdere und d Chrööschpele für d Hünd het me chönne säge. Das Wort isch us latinisch crusta vertleent u scho im Authoochdütsche aus crustula beleit. I teeune Dialäkt meint Chröischpel o dr Brootrauft oder Brootbröcheli, wo chrööschpele, we me druf biisst.

Werum u wie Chröischpel d Bedütig «Gäut» überchunt, isch nid bekannt. Im Schwizerdütsche Wörterbuech isch die Bedütig nid emaau aaggää. Es git ja no angeri Ch-Wörter, wo men i dr Autagsschpraach für Gäut bruucht: Chlüder oder Chlütter, Chole, Chrüüsch u Chümi. Luschtig isch, das o bi Chrüüsch u Chümi Wörter für öppis ender Wärtlooses d Bedütig «Gäut» überchöme.

Chrucke

Krücke, Krückstock; Schürgerät

Synonym: Chruche; Chruchle; Chrücke; Chrüche

Im Schwizerdütsche Wörterbuech hets d Foorme Chrucke, Chruche, Chruchle, Chrücke, Chrüche. E Chrucke oder Chruche isch zeersch emaau «eine Krücke, ein Krückstock». Zwöitens isch es es sogenannts «Schürgerät bestehend aus einer Stange und einem im rechten Winkel daran befestigten Brett». Mit dr Ofechrucke tuet me s Füür hindere stosse, mit em Fasschruckeli d Fesser putze u mit dr Schorchrucke dr Schnee ewäggstoosse.

Wi ds schriftdütsche Krücke gö Chrucke / Chruche, Chrücke / Chrüche zrügg uf enes uurgermaanisches Wort, wo verwandt isch mit änglisch crutsch. Es meint uurschprünglech «krummer Stab» u isch verwandt mit kriechen «sich krümmen, sich winden».

Chrückemünz

wertloses Kleingeld; Münzen mit geringem Wert

Synonym: Chruckemünz; Chlüttermünz

Chruckemünz oder Chrückemünz isch nid eifach ds Chliigäut. Uurschprünglech meint Chrückemünz schlächti, chliini Münze, «wie man vor 1850 die Menge hatte», schteit im Schwizerdütsche Wörterbuech. Wo ds Gäut no nid isch einheitlech gsii, hets äbe viiu schlächts oder sogaar wärtlooses Münz umeghaa.

Früecher het me Chrückemünz für chliini Münze, auso Räppler, Zwöiröppler u Füfi bruucht. Wart i gibe dr non e chli Chrückemünz het me bim Zale chönne säge.

Wiu Chrucke- oder Chrückemünz uurschprünglech schlächts Münz heisst, isch es es abwärtends Wort wi Chlüttermünz. Mi mues wüsse, das men i dr früeche Nöizit ds Wort Chrücke o aus Schimpfwort het chönne bruuchen u emene Tier oder Mönsch, wo me het ds Gfüeu ghaa, es sig schlächt oder minger wärt, het chönne Chrücke säge.

Chrüzfaart

Kreuzfahrt, mit dem Schiff hin- und herfahren

Ds dütsche Wort Chrüzfaart isch aut. Es isch im Mittuauter ufchoo, nume hets deert öppis ganz angersch gmeint weder hüt. Wär im Mittuauter uf Chrüzfaart isch, isch e Chrüzfaarer gsii u het am ene Chriegszuug gäge die sogenannten Uglöibige mitgmacht. Mi het dene Chrieger Chrüzfaarer, de ritterlechen unger ne Chrüzritter gseit, wiu si ds Chrüz hei gnoo, das heisst si si mit Gottes Sägen i Chrieg u hei, das me se kennt, a irer Chleidig es Chrüz ufgnääit ghaa.

Vo däm uurschprüngleche Wort Chrüzfaart isch im hütige Wort Chrüzfaart no dr zwöit Wortteeu Faart mit dr aute Bedütig «Reis». Faare het uurschprünglech eifach «gaa» u «reise» gmeint, sig itz das z Fuess, uf em Ross, uf em Wage oder uf em Schiff

Bim hütige Wort Chrüzfaart isch mit em eerschte Wortteeu Chrüz nid ds chrischtleche Chrüz gmeint. Dä eerscht Wortteeu chunt vom Wort kreuzen. Ds Wort kreuzen i dr Schiffaart isch im 17. Jarhundert vom holändische kruisen vertleent woorde. Un es meint zeersch eifach «hiin u häär faare mit emene Schiff». Drum isch e kriuser, u uf Dütsch de äben e Kreuzer, es Chriegsschiff, wo hiin u häär faart u derbii d Küschte schützt.

U genau vo daa häär het o ds Chrüzfaartschiff si Name. Es isch äbe nid es Linieschiff, wo zum Bischpiiu vo Rotterdam uf Nöiork faart. Es isch es Schiff, meischtens es Luxusschiff, wo uf Meer oder groosse Binnegwässer hiin u häär faart, se dürchrüzt, u verschideni Häfen aalouft, das d Turischte a Land chöi u deert chöi Usflüüg mache.

Chuder

etwas Wirres

Chuder het mit dr Hanfveraarbeitig z tüe ghaa. D Hanfschtängle mues me bräche u nächäär hächle für die Faasere z überchoo, wo me cha verschpinne. Chuder isch dr chuurzfaaserig Abfau, wo bim Hächlen abgeit, aber o dr chuurzfaaserig Räschte, wo bim Schpinnen a dr Kunkle blibt. Chuder isch auso eson es Gwirr vo chuurze Faasere, drum seit men eim mit emenen ugschträälete Wüüsch Haar uf em Chopf, er heig Chuder uf em Gring oder ere vertschuppete Frou Chuderluuri. Vo däm Chuder het o ds Chuderhüsi si Name. Uf Schriftdütsch heisst Chuder übrigens Kauder. Die, wo mit Hanfsache hei ghandlet, si d Kauderer gsii u die hei e Sonderschpraach gredt, äbe Kauderwelsch.

chüngele

unergiebig, unsystematisch arbeiten; herumbasteln; ungeschickt handeln; etwas Dummes anstellen

Chüngele seit me nam Züridütsche Wörterbuech für «unergiebig, unsystematisch arbeiten» u «herumbasteln, ungeschickt handeln»: Das Hüsli isch doch nume zämegchüngelet. Nam Bäärndütsche Wörterbuech heissts «etwas Dummes anstellen»: Was het er wider gchüngelet? Chüngele het auso verschideni Bedütige.

Das Wort het mit Chüngu nüüt z tüe, trotzdäm das es gliich töönt wi chüngele mit dr Bedütig «Kaninchen werfen». Es heisst uf Schriftdütsch kunkeln oder kungeln u het di uurschprünglechi Bedütig «im Gheime, im Fiischtere öppis mache». Im Dunkeln ist gut kunkeln het me näbe munkeln o chönne säge. I teeune dütsche Dialäkt meint kungeln uf chliini u ender schäbegi Aart im Verschteckte Händele oder Verhandle. Vo Dütschland häär isch es o bi üüs i d Umgangsschpraach choo, u zwaar mit Schiin eersch im letschte Jarhundert.

Chuurz

Ausdruck beim Schwingen

Wi jede Schport het o ds Schwingen en eigete Wortschatz. U wiu bim Schwinge d Griffen u Parade wichtig sii, hei die äbe Näme wi Gamme, Haagge, Wiiberhaagge, Hock, Lätz, Überlätz, Bodelätz u Bitz.

Chuurz isch d Verchüürzig vo chuurz zie, das heisst dr Gägner eso naach wi müglech a sech häre zie u probieren uf d Huft z nää. Eine schribt vor über 110 Jaar: «Da wurde er plötzlich ungesinnet auf den Kurzen genommen, d. h. mit einem kräftigen Lupf auf die vorgeschobene linke Hüfte geladen und mittelst einer blitzschnellen Halbkreisdrehung nach rechts in gewaltigem Bogenwurf auf den Rücken geschleudert.»

Chuurz-Lätz

Ausdruck beim Schwingen

Wi jede Schport het o ds Schwingen en eigete Wortschatz. U wiu bim Schwinge d Griffen u Parade wichtig sii, hei die äbe Näme wi Gamme, Haagge, Wiiberhaagge, Hock, Lätz, Überlätz, Bodelätz u Bitz.

Bim ene Chuurz-Lätz leit me dr Gägner über di linggi Siten uf e Rügge. Lätz isch ds aute Wort für «vercheert», «fautsch» u «linggs».

Coiffeur

Friseur

Ds Wort Coiffeur isch en Ableitig vom Wäärb coiffer mit dr uurschprüngleche Bedütig «etwas aufsetzen». Mi cha nämmlech coiffer un enfant d'un béret ou d'une casquette «einem Kind ein Beret oder eine Mütze aufsetzen». Mi cha sogaar säge: Les nuages coiffent la montagne «die Wolken krönen den Berg». U wiu men äben on e Frisuur cha uf e Chopf tue, het coiffer d Bedütig «frisiere» überchoo.

Dää, wo tuet coiffer, isch de äbe dr coiffeur, wi dää, wo tuet chauffer, dr chauffeur isch. Schofföör heisst auso eigetlech «Heizer».

Coiffer isch abgleitet vom Wort coiffe . E coiffe isch zeersch es Chäppi gsii, wo men uf em Chopf het treit, zum Bischpiiu unger em Heum, de e Hube. Mi seit hüt no enere Trachtehube coiffe. U schlussäntlech hets de o chönnen e psungeri Haartracht meine, zum Bischpiiu die vo Oordens-Schwöschtere. Wohäär ds Wort coiffe chunt, weis me nid rächt, mi vermuetet us ere germaanische Schpraach.

Coiffeurjass

Jassart

Dr Coiffeurjass isch uurschprünglech e Quoi-faire-Jass. Bi dr Bezeichnig vom Jass isch auso coiffeur e Verbauhoornig vo quoi faire. Bim Coiffeurjass mues me drum bi jedem Schpiiu säge quoi faire «waas mache», wiu bi jedem Schpiiu auui Müglechkeite (schiebe, ungerufe, obenabe usw.) offe sii.

Dolmetscher

Mittelsmann, Vermittler; Übersetzer

Ds Wort Dolmetscher - französisch intertprète, änglisch interpreter, italiänisch interprete – hei miir im Oschte vertleent u zwaar im Ungaarische. Ds ungaarisches tolmàdž mit dr Bedütig «Mittelsmann, Vermittler» isch scho im hööche Mittuauter, im 13. Jarhundert, aus tolmetsch mit dr gliiche Bedütig i di dütschi Schpraach choo. Ds ungaarische Wort isch vertleent vo tüürggisch tilmadž, won e Mittusmaa meint, eine, wo ds Verschtändige vo zwone Parteie müglech macht, wo verschideni Schpraache rede. Es isch auso es Wort us dere Zit, wo d Tüürgge no z Südoschtöiropa si gsii. Ds tüüggische Wort säuber geit zrügg uf di chliiasiaatischi Mitanni-Schpraach. Üses Wort Doumetscher het auso chliiasiaatischi Wüürze.

Miir hei i üsne Dialäkt übrigens im Auperuum das Wort bis i ds letschte Jarhundert i dr aute Bedütig bbruucht. Es het e Mittusmaa gmeint, wo zwüsche zwone Parteie vermittlet, wo verschide rede. Bim tradizionelle Veehandu het dr Veehändler e Vermittler ghaa. Im Noorde vo dr Schwiz, wo dr Veehandu vor auuem i jüdischer Hang isch gsii, het me däm Schmouser oder Schmuuser gseit. Für si Aarbeit het er dr Vermittlerloon, dr Schmuus, überchoo. I den Aupen het er Tolmätsch gheisse, wiu d Veehändler meischtens si Italiäner gsii u dr Vermittler o het müessen übersetze.

Ds Wort Dolmetsch, schpeeter zwöisiubig Dolmetscher, isch dür e Luter verbreitet woorde. Es het ds eutere Wort tolke verdrängt, wo us em Russischen isch i ds Dütsche choo. Hüt säge d Holänder emDolmetscher geng no tolk.

Ehgaumer

alte Bezeichnung für Amtsperson

Synonym: Ehgaum

Ehgaum oder Ehgaumer isch en auti Bezeichnig fürn en Amtspärson. Ds Schwizerdütsche Wörterbuech erkläärts esoo: «Bis zur Neuzeit Name des kirchlich-bürgerlichen Sittengerichtes in den Landgemeinden. In Appenzell Ausserrhoden der Ortspfarrer und die beiden Hauptleute als Hüter der Sitten überhaupt und besonders als erste Instanz für die Beurteilung von Ehehändeln. Auch dasjenige Mitglied des Gemeinderates, das über Zucht und Sitte in der Gemeinde zu wachen hatte.»

Ds Wörterbuech schribt de no: «Einrichtung und Wort sind eine Schöpfung Zwinglis, daher das Wort sich nur so weit Boden verschaffte, als der kirchliche Einfluss Zürichs reichte.»

Ehrschatz

Begriff aus der Urkundensprache

Ehrschatz isch i dr früeche Nöizit ganz e wichtige Begriff i dr Uurkunde-Schpraach. Im Schwizerdütsche Wörterbuech geit dr Artiku Ehrschatz über nüün Schpaute. Im Bäärnpiet isch en Ehrschatz di schtaatlechi Handänderigsgebüür für Ligeschafte. Dr Gotthäuf bruucht das Wort no viiu. Einisch schribt er:

«Einer der Schreiber hatte einem ehrlichen Bauern weis gemacht, für einen Hof, den er von seinem Vater um 25000 Pfund gekauft, müsse er von 40000 Pfund den Ehrschatz geben, der nach dem wahren Wert zu entrichten sei.» Früecher het men o däm Gäut, wo me bim Vergää vo Zääten u Zöu oder bim Vergää vo Ämter het iizoge, Ehrschatz gseit.

Eselsbrügg

Merkspruch

Im Mittuauter het me no nid Tierkund betribe wi hüt. Mi het enang Gschichte verzeut über Tier, mängisch uurauti Gschichte, wo bis i d Antike si zrügggange. Eini vo dene Gschichten isch die vom Esu, wo um ds Verrode nid übern e Brügg geit, wo me dür e Belaag ds Wasser drunger gseet, zum Bischpiiu e Brätterbrügg mit Schpäut zwüsche de Brätter. Dr Konrad vo Megebärg verzeut i sim «Buch der Natur» us em 15. Jarhundert: «So der esel über ein bruk soll gan, siht er dann das wasser durch die bruk, er get nicht leicht hinüber». 100 Jahr schpeter schribt dr Zürcher Gesner i sim Tierbuech no ds gliiche.

Dr Esu wott nid über d Brügg, wiu er z tumm isch iizgsee, das er sech nid wüürklech i Gfaar bringt, wen er übern e Brügg mit Schpäut geit. Aber unger emene pons asini - das heisst latinisch Esusbrügg - het me zeersch öppis angersch verschtange weder hüt, nämmlech e Leersatz, zum Bischpiiu dr Satz vom Pythagoras i dr Geometrii, wo numen emene tumme Schüeler Müe macht u won e Gschide sofort chopfet.

I dr Nöizit isch d Verbindig mit dr Gschicht vom Esu u dr Brügg verloore ggangen u mit het du unger Esusbrügg verschtange, das me am enen Esu, auso eim, wo nid vo Meerkigen isch, mues e Brügg boue, das er sechs cha meerke.

En Esusbrügg im Französischungerricht isch: «Auf der Oder schwimmen keine Grafen» - we ou «oder» heisst hets uf em u ke Accent grave. Das me sech im Latinischungerricht d Widerholigszaale einisch, zwöimaau, dreimaau, viermaau, auso semel, bis, ter, quater cha meerke, het me d Esusbrügg: «In die Semmel biss der Kater, einmal, zweimal, dreimal, viermal.»

Fächtli

Garn zum Verstärken der Ferse beim Stricken von Socken

Fächtli isch d Verchlinerigsfoorm vo Fach oder Facht u meint »e Teeu vo öppisem”, zum Bischpiiu von ere Schublade, vom ene Müliraad ds Schöpffach, e Teeu vom ene Huus, e Zwüscheruum zwüsche Bauke, drum seit me Fachwäärch, aber äben o e Teeu vom ene Faden oder von ere Schnuer, wo us verschidene Trööm zämeträäit isch. Es Fach Gaarn oder äben es Fächtli het me bim Chräämer zum gwöönleche Määs derzuegchouft, äbe für einzelni Teile vom ene Schtrumpf, zum Bischpiiu d Fäärschere, z verschterche. Wäge däm Fach säge miir o eifach oder eifacht, zwöifach, drüfach usw.

fäliere

Kräfte messen; sich abmühen; Schweres bewegen

Z Grund ligt em Wort fäliere ds aute Wäärb fääle mit de Bedütige:

1. «ringend die Kräfte messen ,herumbalgen»; chum, i leere di de scho fääle;

2. «mit Kraftanstrengung eine Arbeit verrichten, sich abmühen»; er het gfäälet u isch gliich nid vorwärts choo;

3. «einen schweren Körper, bewegen, reissen oder ziehen»; er het dä Wage gfäälet. Ds Wäärb fääle isch zu Fäu, auso Fell, bbiudet wi balgen zu Balg.

D Ändig -iere isch scho im 12. Jarhundert i di dütschi Schpraach vertleent woorden , u zwaar vo französisch -ier. Drum gits im Dütsche Wäärbe wi halbieren, stolzieren, amtieren u viiu angeri. De Bäärner het di französeschi Ändig psungersch gfauue, drum hei si viiunen aute Wäärb e französische Guu ggää. Esoo hets us achere acheriere ggää, us sinne, siniere, us läärmme lärmidiere, us päche pächiere u äbe us fääle fäliere.

Fallimänt

Bankrott

Fallimänt isch en auti Mundaartbezeichnig für Bankrott, wo men im übertreite Sinn u scheerzhaft cha bruuche für «Sturz». Wen es Ching isch umgheit, het me chönne säge: O-o hets es Fallimänt ggää? Fallimäntisch vertleent vo italiänisch fallimento «Bankrott». Derzue het ds Wäärb falliere ghöört mit dr Bedütig «Bankrott machen» u ds Adjektiiv fallit mit dr Bedütig «zahlungsunfähig, bankrott». O ds Wort Bankrott chunt übrigens us em Italiänische banca rotta, wo eigetlech «zerstörte Bank» heisst.

Ferien

Urlaub

Leitet sich das Wort Ferien von «fait rien» ab?«

Ja, das chente mù o ùs Vouksetymologie beziichne, wyl es ja vo de Schryybig vo «fe rien» uusgiit ù Feerie ja meischtens o gmüetlich sy. Aber neei, Ferien chùnt i Würklichkiit vo latinisch feriae. Das sy uursprünglich religiöösi Fyrtige gsyy, wo mù kinner Gschäft gmacht het. Im Tütsche isch es zeersch i de Grichtsspraach pruucht choo. Näy i de Schuu ù schliesslich augemiin fùr d Fryytaage. De Begrüff Ferien isch auso mit Feier ùfeiern verwandt ù nit mit fait rien.

Figgi

beim Mühlespiel die Stellung der Steine, durch die der Gegner ständig bedroht wird

Synonym: Figge

Ds Schwizerdütsche Wörterbuech schribt:

«Die Figgi oder Figge ist in dem unter dem Namen Nüünischtei und Nüünizie bekannten und besonders auch bei der ländlichen Bevölkerung sehr beliebten Brettspiel diejenige Stellung der Steine, bei welcher zwei Mühlen so verbunden sind, dass mit dem Auftun der einen die andere geschlossen wird, wodurch der Gegner beständig bedroht und geschlagen, also aufgerieben werden kann. Noch vorteilhafter wird die Stellung, wenn neben der Figgi noch eine Mühle besteht, weil dann der Gegner rettungslos verloren ist.

E zwöiti Bedütig vo Figgi isch lut em Schwizerdütsche Wörterbuech «Vorteil, Glück in Unternehmungen, unvermutetes grosses Glück, freie Stellung, die der Schlaue auszunutzen weiss».

Figgi chunt vom Täätikeitswort figge häär, u daas heisst «etwas oder sich an etwas reiben, unruhig hin- und her rutschen». Das Wort kennt men im Mittuauter no niid; wohäär das es chunt, isch nid klaar.

Di schriftdütschi Foorm vo däm Wort isch ficken. Im ene Häärkunftswörterbuech schteit: «Seit dem 16. Jahrhundert ist für das in den Mundarten überall verbreitete Verb auch die Bedeutung ‘miteinander schlafen’ nachzuweisen. Diese Verwendungsweise, die wohl von Anfang an anstössig gemeint ist, macht ficken im Neuhochdeutschen zu einem äusserst derben Ausdruck mit nur geringer literarischer Bezeugung. Als Verwandte können gelten: niederländisch figgelen ‘hin und her bewegen’, englisch (mundartlich) to fidge ‘unruhig sein’, schwedisch fickla ‘ungeschickt sein’.

figureetle

an etwas herumhantieren

A öppisem desumefigureetle het d Bedütig «an etwas herumhantieren». Im Bäärndütsche Wörterbuech hets o d Bedütige «an etwas herumformen oder herumdichten». Mi cha mit Schiin o am ene Gedicht figureetle.

Im Schwizerdütsche Wörterbuech fingt me figureetle niid. Vilech isch es en Ableitig zu figurieren mit dr Bedütig «bilden, gestalten». In eren aute Bibu heissts, Gott heig d Eva gefigurieret nach Adams Gestalt, er het sen auso nach em Adam gfigureetlet.

Firabe

Feierabend

Synonym: Firoobe; Fürabe

Miir auui verschtö ds Wort Feierabend oder de äbe Firabe, Firoobe oder Fürabe, wi mer i üsne Dialäkt säge. Feierabend isch zämegsetzt us Feier u Abend. Feier chunt im Mittuauter us schpäätlatinisch feriamit de Bedütige «Festtag, Feiertag» u «Fest» i di dütschi Schpraach. Im Dütsche het Feier vo Aafang aa zwo Bedütige, nämmlech uf dr einte Site «Fescht», drum redt me hüt no vo dr Geburtstagsfeier u drHochzeitsfeier. Uf dr angere Site heisst aber Feier sit em Mittuauter «Rue vo dr gwöönlechen Aarbeit» ob itz di Rue mit emene Fescht zämehangi oder niid.

Dr Feiertag isch uurschprünglech jede chiuchlech Feschttaag, o dr Sunndig, wiu men unger Fiir im Mittuauter geng e chiuchlechi Fiir het verschtange. E Fiir ooni chiuchleche Hingergrund hets denn no nid ggää. Em Fiirtig schaffe mer niid, drum isch dr Fiirtig ds Gägeteeu vom Wäärchtig.

Feierabend het me zeersch em Aabe vor em Fiirtig gseit, em Vorabend, aber schpeeter du em ganze Taag vor em Fiirtig, wi men em Taag vor em Sunndig cha Sonnabend sägen u em Taag vor WienachteHeiligaabe seit.

Wiu aber Feier scho geng o «Rue vo dr gwöönlechen Aarbeit» het gmeint, het men i dr Nöizit ds Wort Feierabend afa bruuche für ds Ufhöre vo dr täglechen Aarbeit: Chömet, mir mache Firabe u gö hei. Di auti Bedütig vo Firabe, nämmlech «Taag vor em Fiirtig», isch mit dr Zit verloore ggange.

firbe

mit dem Besen wischen, kehren

Di meischte Schwizer tüe wüsche, wusche, wische oder wischu im Wallis. I de Oschtschwiz aber, vor alùm z Appezäu ù z Sanggale tüe d Lüt füürbe oder föörbe. U das isch genaau z glyych Wort wy firbä im Schwääbische.

Gemääs im Französische Etymologische Wörterbuech chùnt fourbir «ein Metallstück mit Reiben zum Glänzen bringen» oder o italienisch forbire uursprünglich vom Tütsche ù nit ùmgekeert. Authochtütsch furbjan, furbên isch de Urahn vo dem Wortstamm ù het scho denn ghiisse «mit Besen säubern, kehren».

Floomärit

Flohmarkt; Trödelmarkt

Synonym: Floomaart; Floomarkt

Wär Dütsch redt, seit Flohmarkt, wär Holändisch redt, seit vlomarkt, wär Französisch redt seit marché aux puces, wäre Italiänisch redt, seit mercato delle pulci, u wär änglisch redt, seit flea market. Im Dütsche isch Flohmarkt es jungs Wort; es touchet eersch ganz änds 19. Jarhundert uuf. I den angere Schpraache si di entschprächende Wörter o jung.

Di tradizionelli Bezeichnig isch im Dütsche Trödelmarkt, wo sit em 16. Jarhundert beleit isch. Mi het das Wort bis i ds 19. Jarhundert viiu u gäärn bbruucht, we me het wöuue säge, öppis sig es nüütigs Dürenang oder nüütige Plunder. Dr Luter het vo des babsts treudelmarckt gredt, dr Filosoof Herder vom Trödelmarkt alter Phrasen, dr Goethe vom ene Trödelmarkt in Gedanken. Angeri Wörter si Gerümpel- oderAltgerümpelmarkt, i dr Schwiz Luedermärit. Scho im 14. Jarhundert veroordnet dr Raat vo Züri: Was aber sunst plunders und husgeschirres ieman verkoufen will, das soll man tuon an dem luedermarkt. No hüt si angeri regionaali Usdrück für Floomärit Altwarenmarkt, Brocante, Fetzenmarkt, Tandelmarkt oder Tändelmarkt.

Ob Flohmarkt us eren angere Schpraach i ds Dütschen isch choo, weis me niid. Uf jede Fau isch es im Dütsche zeersch i dr Autagsschpraach ufchoo, zun ere Zit, wo men em Voorschtadtchino Flohkino un em Bett in eren aarme Hushautig Flohkiste het chönne sägen u wos e Flohzirkus het ggää. Wiu uurschprünglech uf em Floomärit aarmi Lüt i Voorschtedt u Aarmeviertu iri pruuchti Waar hei verchouft u Floomärite no nid e Handusplatz für professionelli Zwöitwaarehändler si gsii, het dr Floomärit gaarmüetelet u was aarm isch gsii, het men i dr Schpraach gäärn mit Flöö i Zämehang bbraacht. Drum seit me däm äuä Floomärit. Mi weis nume nid sicher, ob dä Begriff im Dütschen isch ufchoo oder in eren angere Schpraach. Verbreitet het er sech ömu blitzschnäu.

förbe

reinigen, fegen, putzen

Synonym: fürbe

Förbe isch di oschtschwizerdütschi Foorm für fürben, wo wit über d Schwiz uus im dütsche Schpraachruum bekannt isch oder bekannt isch gsii.

Fürbe isch es auts oschtschwizer Wort für wüsche, wo me hüt no bruucht. Wo me tuet fürbe, heisst d Büürschten äbe Fürber u ds Ghüder Fürbete. Me chas uf der Gass mit em Bese zemeförbe heisst, d Schpatze pfiiffes vo de Techer.

Nach em Grimm isch ds Wort fürbe sit em Mittuauter beleit, u zwaar numen im Oberdütsche, wom Weschte, auso vom Schwäbischen u Schwizerische fürbe, bis i Oschte zum Kärntnerische fürbn.

Mi fingt das Wort aber o im italiänische forbire, im rätoromaanische furber u im französische fourbir.

Dr Grimm schribt zur Verbreitig u zur Häärkunft: «Allen germanischen Sprachen ausser der Hochdeutschen geht das Wort ab, nur englisch findet sich furbish ‘glätten , glänzend machen, aufputzen’, das aber aus dem französischen entlehnt wurde. Die Wurzel des Wortes ist dunkel und man gewinnt nirgends einen rechten Anhaltspunkt für sie.»

Im Schriftdütsche het me früecher em Poliere vom ene Schwert oder von ere Lanze fürben gseit, oder wem en es Metau het gschmùuze fürs z putze. I dr Jägerschpraach seit me, e Reebock oder e Hirsch tüeg fürben, wen er ds Gwei am ene Boum ribt, das dr Bascht, auso d Hut, wo über em Gwei ligt, abgeit.

Frässzedu

Notizzettel; magische Esszettel, um – geschluckt – das Böse zu vertreiben

Hüt isch Frässzedù a chlyyna Notizzedù. Uursprünglich isch daas aber as Ässzedeli gsyy, wo mù Mensche ù Tiereni z ässe ggää het, fùr dass si ùmmi gsùnn oder vom a bööse Zouber befryyt chäme. Da isch de zùm Byspüu ùf dem Ässzedù gstane: Fieber bleib aus, ich bin nicht zu Haus! U näy: hopp hinderi! A Gueta.

We mù as «Schluckbildchen» mit de Maria oder im Lukas gschlückt het, de hii si iim ghouffe. Bys i ds 20. Jahrhùndert het mù dii i praktisch aune Hus-Apotheke gfùne. Aber scho di aute Röömer hii Ässzedle bruucht fùr a Zouber z bane oder epper z heile.

Füfliber

Fünffrankenstück

Synonym: Föifliber

Ir Gäutwiirtschaft hets früecher ds Pfund ggää. Das isch etleent vo latinisch pondus u isch es Gwicht. Im Mittuauter isch ds röömische Pfung d Grundlaag gsii vom Münzsischteem. Das heisst i dr gliiche Zaau vo gliichwärtige Münze hätt geng dr gliich Aateeu vom ene Pfung Edumetau söuue sii. Mi het däm dr Münzfuess gseit. I dr Münzoornig vom Karl em Groosse het ds Pfung dr Wärt vo 240 Pfenig us löötigem Siuber ghaa. Das Namesischteem bim Münz isch bblibe, trotzdäm das dä Münzfuess mit dr Zit nümm het gschtimmt. Teeuwiis isch er bblibe bis i d Gägewaart, zum Bischpiiu bim änglische Pfung Sterling.

We men i aute Queuue list, isch es Pfung geng mit de Buechschtabe lb abgchüürzt, u zwaar wiu ds röömische Pfung nid pondus het gheisse, es het libra gheisse. Dr Wortteeu liber i dr Münzbezeichnig Füfliber geit auso uf di latineschi Gwichtsbezeichnig libra zrügg. Z Frankriich het men o lang mit dere Münzeinheit gschaffet u het ere livre gseit. E Füfliber isch uurschprünglech e Taaler im Wärt fo füf französische livres gsii. Em Reigoldswiler Taau im Basupiet het men übrigens Föiflibertaal gseit, wius d Basuschtedter mit Füfliber gäge di nöiji Basupieter Regierig söuuen ufgwieglet haa.

Fürte

Arbeitsschürze

Synonym: Fürtech; Füttech

Fürte het d Bedütig «Schürze der Frau oder Arbeitsschürze des Mannes». I teeune Gägete het me däm Schuurz o Fürtech gseit u da gseet me scho tütlecher, wohäär das Wort chunt, es isch en abgschliffeni u verchüürzti Foorm vo Fürtuch, auso Vortuch.

Dr Fürte isch früecher eson es autäglechs Chleidigsschtück gsii, das er o i Redesaarten uftouchet, zum Bischpiiu: Im ene Fürte wiirt i mängem Huus mee treit aus uf eme Wage zuegfüert oder si het öppis im Fürte für «si het Vermöge».

Füttech isch ds Wort Füürtech, wo ds r vor em t zum ene t woorde, auso assimiliert woorden isch. Im Wort Füürtech isch -tech di abgschwechti Foorm vo -tuech. Ds Füttech isch auso ds Füürtuech, ds Tuech, wo me für das heisst vor di angere Chleider bingt, äbe e Schuurz.

gäggele

spielen; nicht ernsthaft arbeiten

Gäggele cha wi gänggele «tändle, schpile, ooni Äärnscht schaffe» meine. Vilech hets mit em Gägelimachen ööpis z tüe, vor auuem, we da nüüt rächts chunt, we ds Ching nume böönelet. Im Schwizerdütsche Wörterbuech isch gägge i Zämehang bbraacht mit autem schriftdütschen gaken, gäken, wo «gaffen» meint. Das cha sii, vilech isch aber gäggele mit dere Bedütig o eifach e Schpiiufoorm vo gänggele.

Gäldstaag

Tag, an dem Konkurs angemeldet wird

Bim Gäutstaag gseet mù nümme ùf e eerscht Blick, was dehinder steckt. Im Mittùauter het gëlt-tac no «Zahltag» ghiisse. Üsi Bedütig chùnt aber devaa, dass a dem Taag d Gläubiger zämeghocket sy ù iines Aasprüch verhandlet hii. Am Gäutstaag isch das räschtlich Vermöge vo dem aarme Tschooli vertüut choo.

Verbe für «in Konkurs geraten» gits ganz a Huuffe: gäutstaage oder vergältstage – verhùdle, verlùmpe oder übermache. Früer hets extreem vüu Lütt ggää, wo äbe vergältstaget sy.

gänggele

erfolglos etwas tun; wie Kinder spielen

Zeersch emaau isch gänggele d Verchlinerigsfoorm vo ganggle wi bädele vo bade. Ganggle het d Bedütig «närrisch, dumm tun oder reden, kindisch spielen, seine Zeit mit unnützen Dingen zubringen». U eine, wo gangglet, isch de äben e Ganggel oder uf Bäärndütsch e Ganggu. Ganggle oder ganggele het uurschprünglech d Bedütig «mit unsicherem Gang gehen, mit hängenden Gliedern hin und her schwanken», meint auso öppe ds gliiche wi plampe u schlampe. Wär das Ganggle nachemacht, tuet äbe tumm oder chindisch, drum het das Wort o die Bedütig überchoo.

D Grundbedütig vo gänggele isch fasch gliich: «tändeln, arbeiten ohne Eifer und Erfolg, langsam tun, spielen wie Kinder». Gänggeliwaar isch nüütnutzes Züüg. Wen i mit Gäut schpile wi Ching, tuen i äbe mit Gäut gänggele oder Gäut vergänggele.

Geissfuess

klauenförmig gespaltenes Werkzeug

E Geissfuess isch jedi Aart vo chlaaueföörmig gschpautene Wäärchzüüg, auso zum Bischpiiu e chlaaueföörmig gschpauteni Brächschtange, e Naguziejer bi Zimmerlüt oder früecher e Geissfuess zum Zie vo de Wüürze vo abbrochene Zäng. U wiu das Wäärchzüüg äbe gschpauten isch wi d Chlaaue von ere Geiss, heissts Geissfuess.

Getter

Waldarbeiter

E Getter isch e Waudaarbeiter; Getter isch e Näbefoorm vo Gerter u Gerter isch e Näbefoorm vo Gertel, schriftdütsch Hippe. D Bezeichnig vom Wäärchzüüg het chönnen uf dää übere gaa, wo dr Geertu schwingt, äbe uf e Waudaarbeiter.

Ghüder

Abfall

Ghüder isch wi Gmües oder Gschnurr es Wort mit ere ge-Voorsiube, wo ja bi üüs i de meischte Mundaarte zum ene g- reduziert isch. Ghüder isch auso eigetlech Gehüder. Hinder em Wortteil -hüder schteit ds Wort Huder oder Hudere. Huder meint wi Hudel u ds schriftdütsche Wort Hader, zum Bischpiiu im Wort Haderlump, «Lumpen, Fetzen». Scho im Authoochdütsche vom früeche Mittuauter kennt me d Wörterhader, hadara für «Lumpe» u zihadilen «zerfetzen», wo hüt im Bäärndütsche verhudle isch. Auui di Wörter hei indogermaaneschi Wüürze, si auso Eerbwörter. Ghüder meint drum eigetlech «Verhudlets, Verfätzets, Verfötzlets».

gireize

auf der Seilschaukel schaukeln

Synonym: rite; ritseile; seilirite; plampe; ritiplampe; ggeite; giigereize; schwinge; schwengge; zueze

We me wott wüsse, wi men i verschidene dütschschwizer Dialäkt öppisem seit, mues men im Schpraachatlas vo dr dütsche Schwiz nacheluege. U deert isch im 5. Bang d Chaarte 84 (schaukeln, auf der Seilschaukel) u d Chaarte 85 (schaukeln, auf der Wippe oder Balkenschaukel).

Für ds «schaukeln auf der Seilschaukel» seit men im ganze Nordweschte vo Soletuurn u Basu über en Aargou u Luzäärn bis i ds Züripiet rite, ritseile oder seilirite. Im ene groosse Teeu vom Bäärnpiet seit meplampe oder ritiplampe, im Waliss ggeite, i dr Nordoschtschwiz gireize oder giigereize, im Bündnerland schwinge, schwengge oder zueze.

Für ds «schaukeln auf der Balkenschaukel» seit me soozsägen i dr ganze dütsche Schwiz gigampfe, gigämpfe, girigampfe, giligampfe oder ritigampfe. Im Waliss seit me briggubrellu, ggiggarsu oder ggeitu.

Gireize u gireizle gö uf ds aute dütsche Wort reiten zrügg. Das isch nid ganz ds gliiche wi ds hütige schriftdütsche Wort reiten. Daas geit, wi üses rite, uf auts rîten zrügg. Reiten isch es sogenannts Kousativum zurîten mit dr Bedütig «reiten machen» wi fällen es Kousativum isch zu fallen mit dr Bedütig «fallen machen». Us reiten hets scho früe d Witerbiudig reitesen gää; u us däm hets eusäässisches reitsche u üses reizeggää. Ds gi- vo gireize isch en Abchüürzig vo giige- mit dr Bedütig «hiin u häär».

Glesu

Glasmurmel

Synonym: Glesel; Gledu; Gledel

E Glesu isch öppis us Glaas, u zwaar e Määrmu. Di eifache Määrmle si früecher us Lätt gsii, drum si di eerschte glesige Määrmlen öppis ganz psungersch gsii u mee wärt weder di eifache Lättmäärmle. U dene Glaasmäärmle het men i dr Buebeschpraach äbe Glesu oder Gledu gseit. Glesel isch z Dütschland u z Ööschtriich übrigens on e Familiename.

Goldvreeneli

Schweizer Goldmünze

Ds Gùudvreeneli, d 20-Franke-Gùudmünze, het me 1897 ds eerscht Maau gmacht, 1949 ds letscht Maau. Wo me dr Wettbewäärb für ds Biud uf dr Münze het usgschribe, hets gheisse: «Das neue Münzbild soll durch ein schweizerisches, nationales Motiv, durch allegorische oder historisch-symbolische Darstellung der Schweiz die Helvetia zum allgemein verständlichen Ausdrucke bringen.» D Schüri het e ke eerschte Priis ggää, aber em Modäu vom Nöieburger Medallieur Ulisse Landry dr zwöit Priis. Dr Landry het mit em Chopf von ere junge Frou d Idee vo dr Freiheit wöuue zeige. Aber dä Frouechopf isch dr Schüri z jung gsii, auso het er ne müesse riiffer mache, u bevoor das di Münze isch gmacht woorde, het er däm Chopf sogaar e voorwitzegi Schtiirnlocke müessen ewäggnää. U gliich hei non es paar gfutteret.

D Gschicht um di Frou isch usicher. Dr Landry het em Bundesraat Huser im ene Brief gschribe, si sig nach em Modu vom ene «type femme très pure du Hasli – vom ene reine Frouetyp us em Haslitaau». Zwe Süün hei schpeeter phoutet, es sig iri Mueter, dr eint d Françoise Kramer-Egli vo Nöiebuurg, dr anger d Rosa Tännler vo Gadme.

Werum de Vreeneli? Di einte säge, mi wüssis niid. Angeri säge, di Frou uf dr Münze sig äbe d Verena Löi, wo dennzmale augemein aus Mueter Heuveziaa sig vereert woorde. Di Verena Löi heig 1852 aus 28-Järegi d Rouue vo dr Heuveziaa gschpiiut, u zwaar im Zuger Feschtschpiiu. U si heig daas eso guet gmacht, das me se us em In- u Ussland sig cho luege, u mi heig ere vo denn aa Heuveziaa gseit.

D Münzschpezialischtin vom Landesmuseeum gloubt di Gschicht niid. Für e Daniel Fischbacher aber, wo mit «Unser Goldvreneli» es Büechli über di Münze het gschribe, schtimmt di Gschicht mit dr Vreene Löi.

goume

Wache halten; Acht haben; hüten

Synonym: gaume; göimele

Gaume, uf bäärndütsch goume, heisst «Wache halten, Acht haben, hüten». Mi cha nid nume Ching goume, mi cha o Vee goume. Im ene Teggscht vom letschte Jarhundert heissts: Wär goumet dr hüt di Waar, ausowär hüetet dr hüt dis Vee. Im Saaneland gits en Aup, wo Gaumberg heisst. Ob dä Name auuerdings vom Veehüete häär chunt oder daa dervo, das di Aup unger emene Bannwaud schteit u vo däm ggoumet wiirt, isch nid klaar. Mi cha im Räbbäärg o d Trübu goume, das si nid gschtole wäärde.

Das Wort isch uuraut. Mi fingts scho im Authööchdütsche aus goumian oder goumon u im Gootische, eneren usgschtoorbene germaanische Schpraach, aus gaumjan i dr Bedütig «beobachten, hüten». Im Oberbairischen isch e Gaum en Oort, wo me hüetet. Goume isch auso ds aute germaanische Wort für «hüten». Es isch us em Schriftdütsche verschwunde; mi fingts nume no i Dialäkt. Ds gliiche isch mit em aute germaanische Wort beran für «tragen» passiert. Das isch im Schriftdütsche nume no i de Wörter gebären u Bahre u i dr Wortändig -bar erhaute, i üsne Dialäkt no im Wort Bäre fürn es Traaggschteu oder en eirederige Chare, zum Bischpiiu für d Mischtbäre.

D Verchlinerigsfoorm vo goume isch göimele.

Grampoolschibe

Bezeichnung für den Fünfliber

Grampoouschibe isch es zämegsetzts Wort. Zersch zur Schibe: Wiu dr Füfliber di gröschti Münzen isch, cha men im zum Gschpass Schibe säge. Grampoou isch es auts Wort für «Läärme, läärmigs Dürenang». Tue nid eso grampoole, het me chönne säge für «mach nid e settige Läärme».1860 schribt eine: Der Sunndig wird dür Tänz entwiicht, dür allerhand Grampol und Völlerei. Grampool isch vo französischcarambole etleent. D carambole isch e Billiaar-Chugelen u die tuet caramboler, das heisst aaschtoosse. O uf französisch isch e carambolage e Schlegerei. Em Füfliber het me Grampoouschibe gseit, wo dää no öppis ggùute het u wo me het chönne gross aagää dermit, we me nen uf e Tisch pängglet het.

Granitzler

Hausierer; Schmuggler

Synonym: Granitzer; Gränitzler

Ds Wort Granitzer, Granitzler oder Gränitzler het emaau d Bedütig «mit Kleinwaren, Nippsachen hausierender Krämer» gha. Es chan aber o Schmuggler bedüte.

De Husierer het me früecher viiu dr Name vom Oort oder vo dr Regioon gää, wo si häärchöme. Drum het me vo Veneediger gredt, vo Ggalangger us em Ggalanggataau, vo Lamparter us dr Lombardei, voGottscheeberer us dr sloweenische Gottschee oder vo Grischeiner, wo vom Wauserdoorf Gressoney im Aoschtataau si choo. Granitzler chönnten auso us dr sloweenische Krain choo sii. Aber das isch weeni warschiinlech u daa derfüür gits on e kener Beleeg.

Viiu warschiinlecher isch, das Granitzler mit em Wort Gränze z tüe het. Üses Wort Gränze chunt nämmlech vom weschtslaawische Wort granica häär, drum gits o di aute Wortfoorme Graniz u Gräniz. EGranitzler isch auso eine, wo us dr Frömdi über d Gränze chunt, e Gränzler. Das meint o ds Schwizerdütsche Wörterbuech.

Griudle

Murmel

Synonym: Grädu; Hudi

Di einzigi bruuchbaari Quäla für Griudle isch ds chlyy Büechli vo de Dorothea Gruner. Si het 1977 d Bäärner Schüelerspraach gsammlet ù usiggää. Das Büechli hiisst «Hesch e Kiosk a de Eigernordwand?» U det drin chùnt gsiit, d Griudle oder de Grädu hiissi bi de Schüeler d Murmle u si teegi griudele, grildele.

Mit dene Griedle hii Ching früer seer vüu gspüut ù di Griedle o Hùdi gnennt. Mit dene hii si ùf ama rùnde, gschlossene Kanaautechù gspüut ù mit dùm Ziig- oder Mittùfinger di Hudi mache z gaa ù probiert z versenke.

Vor dem Spüu het ii Bueb de andera gfragt: «Hesch Hudi?» Wenn ja, het mù zùm Byspüu Hudi Drüer abgmacht – auso jeda het mit dryyne Griedle gspüut.

Im Schwizerdütsche Wörterbuech gits ds mitleidig du arme Hudi!, iina cha Hudi haa! auso «vergnügt, lustig sein». Hudi cha aber o as Spüu syy, wo mù Chùgle mit Stäcke i d Löcher vo de Mitspiiler probiert z beföördere, oder o «ein Spielklotz». Ds Hudi im Zämehang mit de Murmle giit entweder ùf dä Spüu-Chlotz zrùgg, wäg de schnälle Bewegige i dem Spüu. Oder as isch vo Uusrüef bim Spiile wy hudihudum gchüürzt choo. Hudihudum! oder Lochum! het mù bi wichtige Spüumomente brüelet ù drùm het mù daas müglicherwyys ùs Naame fùr ds Spüu säuber chene bruuche. Denn wee hudi verglyychbaar mit Wörter wy hui, juhee ù judihui!

gvätterle

«Haushaltung» spielen

Synonym: gäggele; gauggle; gööle; huuse; huusele; sech vertöörle

Gvätterle isch es abgleitets Wort, u zwaar en le-Ableitig vo gvattere wi schlötterle vo schlottere. Gvattere het afen emaau d Bedütige «Taufzeuge sein» u «sich mit den Taufzeugen bei Essen und Trinken unterhalten». Die Bedütig isch verautet. De hets aber en übertreiti Bedütig, nämmlech «mit Spielzeug kurzweilen, von Kindern» u vo dere Bedütig häär o «spielend, ohne Ernst und Eifer, auch unnütz, arbeiten». I dere zwöite, übertreite Bedütig heissts ds gliiche wi gäggele, gauggle, gööle, huuse, huusele u sech vertöörle.

Ds Schwizerdütsche Wörterbuech schribt zu gvätterle: «Das Wort scheint der alemannischen Sprache eigen. Der eigentliche Begriff ist der von 'Haushaltung spielen', darauf weisen auch die Synonyme huuse, huusele, hüsle. Für eine Ableitung von Vater sprechen die Synonyme Vater ond Mueter tue im Appenzellischen und dat vadderspel im Norddeutschen.».

Lut em Schwizerdütsche Wörterbuech isch auso gfätterle vo Vater abgleitet. Ds g- am Aafang isch eifach di reduzierti Voorsiube ge-.

Häftlimacher

Haftenmacher; jemand, der schnell und geschickt arbeitet

Häftlimacher, uf Schriftdütsch Haftenmacher, isch dr Name vom ene Prueff, wo hüt isch usgschtoorbe. Dr Häftlimacher het Haften oder Häftli gmacht, u daas si Hääggli us Traat gsii für Chleider zueztue, vor auuem bi Froue, für Bettwösch u angersch. Häftli machen isch e nifelegi Püez gsii u mi het gueti Ouge bbruucht derfüür, drum het men o gseit, Ouge haa win e Häftlimacher. Mi het o gseit tifig win e Häftlimacher, auso schnäu u gwandt, oder öppis chönne win e Häftlimacher, gschickt sii i öppisem. Uf dr angere Site het me dr Häftlimacher aus Wanderhandwärcher o verachtet. Dr Grimmelshausen schribt i sim Roman «Simplizissimus»: «Unsere Hochzeit wurde auf einem Jahrmarkt begangen, da sich allerhand Landstörzer von guten Bekandten beifanden, als Pupaper, Seiltänzer, Taschenspieler, Zeitungssinger, Haftenmacher, Scheerenschleifer, Spengler, Leirerinnen, Meisterbettler, und was des ehrbaren Gesindels mehr ist.»

haudere

überstürzt handeln; hastig, flüchtig arbeiten

Ds Wäärb haudere het d Bedütig «etwas mit überstürzter Eile tun, besonders aber hastig und flüchtig arbeiten». Mi cha druf loos haudere oder öppis ane haudere.

Mir begägne däm Wort o im Dütsche Wörterbuech vom Grimm aus haudern. Nam Grimm chunt das Wort uurschprünglech us em Fuerwäsen u meint hiin u häär faaren u derbii düregschüttlet wäärde, auso äänlech wifuerwärche oder desumefuerwärche. Dr Grimm schribt derzue: «Wenn haudern aus der Grundbedeutung 'rütteln' in die 'mit Lohnfuhrwerk fahren' überging, so waltet dabei dieselbe Anschauung, aus der das Volk das fremde Omnibus in Rumpelpost umdeutschte.»

Helferei

Diakonie

Wi Bäckerei vo Bäcker u Metzgerei vo Metzger isch Helferei vo Helfer abgleitet. Im Mittuauter u dr früeche Nöizit het dr Pfarer vom enen Oort chönnen einen oder mee Helfer haa. Helfer isch nüüt angersch weder di dütschi Übersetzig vo griechisch diakonos, wo aus Diakon i ds Dütschen isch vertleent woorde.

Um dää Helfer, Pfarrhelfer oder Helferpfaffe, wi men im Mittuauter o het gseit, geits bi dr Helferei. D Helferei isch soozsäge däm si Amtssitz gsii. Drum gits natüürlech i dr Schwiz ganz e Huuffe früecheri Häuffereie, eini vo de bekanntischten isch äuä die vom Groossmünschter z Züri.

Es git Lüt, wo meine, Häuffer heigs numen i dr reformierte Chiuche ggää. Das schtimmt niid. O i dr katolische Chiuche gits ds Amt vom Diakoon oder äbe vom Häuffer. Scho in ere Badener Uurkund vom Ändi vom 14. Jarhundert isch vom ene helffer d Reed. Dä Häuffer isch am ene Pfarrer zur Site gschtange. Er het lut Uurkunden us em Mittuauter touft, d Sakramänt ggää, Lüt beäärdiget u angersch gmacht.

Helgevogt

Beamter einer Schützengesellschaft

Heugevogt isch es zämegsetzts Wort. U Heuge, dr eerscht Teeu vo däm Wort, heisst ja «Biud», i däm Fau «Heiligebiud». Ds Schwizerdütsche Wörterbuech seit vom Heugevogt, er sig e Beamte von ere Schützegseuschaft gsii. I sim Amt heig er vor auuem für di chirchlechen Aaglägeheite vo dere Gseuschaft müesse luege, zum Bischpiiu für d Beäärdigunge. Bi fiirlechen Umzüüg het dr Heugevogt ds Biud vom Schutzpatroon vo dr Gseuschaft, vom Heilige Sebaschtiaan, vorustreit. Drum isch er äbe dää gsii, wo dr Heuge het treit, dr Heugevogt.

Holz her!

Ausruf beim Transportieren von Holz

Houze isch no hütt fùr Hùùffe Puure a wichtigi Täätigkiit im Winter. Im stotzige Gebiet sy di Stämm früer hübscheli i Hang ay gglaa oder ùf Bäch ù Flüss i ds Taau transportiert choo. Dùrch daas, ass d Persoone früer bi der Aarbiit relativ wyt ùsenann gsyy sy ù sich nit gsee hii, bruucht es Wörter, wo mù flingg ù lutt cha brüele. Prägnanti Wendige o, wo iim sofort klaar isch, was gmint isch – we mù eppis köört. As Missverständnis chenti töödlich syy!

Drùm sy Uusdrück wi Holz her!, wich ab!, Hut Hut Hut!, Heb auf! oder Zueche! fasch wyn a Ggrüüsch- oder Symbool-Spraach. Achtet mù nùme ùf d Vokaale, auso d Säubschtlutte, de tööne ali ganz und gaar andersch: «Hoooolz heeer» (o-e), «Wiiich ab» (i-a), «Hut, hut, hut», «heeeb auf» (e-au) ù schliesslich «Zueche». Wichtig isch aber beides: d Luttig ù d Bedüttig.

Holz her hiisst «Holz herunterlassen». Dä Begrüff chùnt o bi de Zümmermane pruucht Holz her hiisst det «de Bauke zueschiebe», Holz hin ine wägzie.

Wich ab isch nit kompliziert: abwyyche hiisst «ùf d Sytta gaa».

Hut, hut, hut isch verwandt mit hott. Das brüelet mù de Zùùgtiereni, we si gäge rächts süü gaa. De Gägesatz isch hüscht fùr linggs. Aber vo rächts isch es de ùbertraage choo ùf «vorwärts, hinweg» ù bedüttet bi de Houzer de Ruef: «Uufpasse, wyl eppis ùnderwägs isch.»

Bi Heb auf i de Bedüttig vo «waarte, wyl eppis nit i dr Oornig isch» isch dä Aalutt au- psùndersch uuffälig. I de Schwyz hiisst es schüsch häb uuf. Da isch vilicht ds Standardtütscha ggwääut choo, wyl d Luttig wichtiger isch aus d Bedüttig. Das ziigt, wy wichtig de Symboou-Charakter vo dem Wort isch.

U o bi zueche (ursprünglich zu-hin ) isch nit ganz klaar, wysoo das Wort ggwääut chùnt, we mù wot sääge: «Ich habe verstanden und lasse keinen Stamm mehr herunter».

Hundsverlochete

bedeutungsloser Anlass

I dr Redesaart dä geit a jedi Hundsverlochete meint e Hundsverlochete e nüütigen Aalass. E Hung het me früecher eifach amenoort verlochet, wen er isch verräblet, mi het ne nid mit ere Liicht, wo me d Lüt het zämegrüeft, z Graab treit. Eine, wo a jedi Hundsverlochete geit, wott aunenoorte derbi sii, äben o deert, wos nüüt z gsee oder z fiire git.

Hurnuuss

Hornisse; Scheibe, die beim Hornussen weggeschlagen wird

Synonym: Nouss

Fö mer bim Insekt aa. Das dr Hurnuuss, schriftdütsch die Hornisse, esoo heisst, het mit em Wort Hoorn z tüe. Das cha me mit Bischpiiu us aute germaanische Schpraache zeige. Sövu wit schtimme d Schpraachgschichtler überii. Uneis isch me sech, ob das Hoorn di groosse bbogene Füeler meint oder dr Schtachu oder ob daa ender hoorne gmeint isch, wiu di Tierli eso lut suure.

Das Hurnuuss mit dr Bedütig «Insekt» u Hurnuuss mit dr Bedütig «Schlaagschibe vom Schpiiu» ds gliiche Wort isch, daa drüber isch me sech o einig. U wiu di Schibe, wo früecher us Houz isch gsii u hüt us Kunschtschtoff isch, i dr Luft äbe suuret, isch es vermuetlech zu däm Name cho.

Dr Name vom Hurnuuss het em ganze Schpiiu u de Schpiler dr Name ggää. Hurnuusser tüe am ene Hurnuusset hurnuusse.

I dr Fachschpraach vo hüt seit me däm Ding, wo me schlaat, dr Nouss, dä tuet me mit Lätt uf e Bock, schlaat ne mit dr Ruete u reicht nen im Fäud mit de Schinglen ache.

Dr Uurschprung vom Hurnuussen isch nid klaar. Beleit isch das Schpiiu sit dr eerschte Heufti vom 19. Jarhundert. 1902 isch dr Eiggenössisch Hurnuusserverbang ggründet woorde.

Ips

Gips

D Wortfoorme Ips oder Jips si früecher rächt wit ume verbreitet gsii. Im Schwizerdütsche Wörterbuech hets für Ips Beleeg us dr Noordschwiz vom Aargouische über ds Schaffhusische bis i ds Tuurgouische, us em Züripiet u dr Innerschwiz. Für Jips us em Aargouische, us em Soletuurnische u vo Basu. O im Süüddütsche gits di Wortfoorm. Dr eutischt Beleeg für Ips isch vo 1595. Beleit si o d Wörter ipse, Ipser u jipsig.

Gips isch es Leenwort, vertleent vo latinisch gypsum, wo uf griechisch gypsos zrügg geit. Im Französische seit me gypse, im Italiänische gesso. Mi ghöört, dä Aafangslut isch öppis zwüsche Vokaau u Konsonant. Ds Gliiche fingt me bi dr aute Bezeichnig für Lilie, da gits o Gilge u Ilge.

Jasse

Kartenspiel

Scho im dritte Bang vom Schwizerdütsche Wörterbuech vo 1895 heissts, ds Jasse chömi warschiinlech vo Holand. Das beschtäätiget dr bekannt Voukskundler Richard Weiss i sim wit verbreitete Buech «Schweizer Volkskunde». U i nöischter Zit seit daas o ds Schwizer Lexikoon im dritte Bang vo 1992 u dr Artiku «Kartenspiele» vom Hischtoorische Lexikoon vo dr Schwiz.

Z Holand hei im 17. Jarhundert viiu Schwizer Söudner ddienet. Das cha me zum Bischpiiu in es parne Romään vom Rudolf vo Tavel läse. Mi nimmt aa, das die ds Jasse hei mitbbraacht. Dr eutischt Beleeg vom Jass-Schpiiu isch vo 1796, u zwaar vo Siblingen im Kanton Schaffhuse. Eersch im 19. Jarhundert het es sech zum populäärschte Chaarteschpiiu i dr Schwiz entwicklet mit über 50 verschidene Schpiiuaarte. Mi vermuetet das dr Name Jass vom holändische Wort jos für «Puur» chunt. Wiu o d Riigägete ds Jasse kenne, chönnts o sii, das das Schpiiu eifach dr Handusschtraass naa riiufwärts gwanderet isch.

Jude

verächtlich für minderwertiges Holz

Synonym: Juud

Dr Zimmermeischter u Houzbou-Ingenieur Poul Grunder vo Töiffe, won e groossi Fachbiblioteegg un es grosses hischtoorisches Wüsse het, seit zu däm Begriff: Juud het me Houz vo mingerer Qualitäät gseit, entwäder grob gschpautenem, schpriissigem Houz oder Bauken oder Ladli, wo men aus Ungerkonschtrukzioon het bbruucht, sigs für Gwöub, sigs uf Muurwäärch, wo me de druuf Böde het verleit oder Wangtäfer fixiert.

Es isch klaar, das me hie ds Wort Juud im enen übertreite, verächtleche Sinn bruucht fürn e Sach, wo vo mingerem Wärt oder schlächt isch. Üsi Mundaarte si vou Bischpiiu daa derfür, das me ds Wort Juud u sini Ableitige wi jude, abjude, erjude im ene negatiive Sinn bruucht.

jufle

eilig etwas tun

Synonym: jofle; juschte; jaschte; jauschte; jauschtere; jausse; hauschtere

Jufle isch zwaar im Schwizerdütsche Wörterbuech, aber im dritte Band vo 1895 u mit emene chuurzen Artikeli abghandlet, wo fasch nüüt seit. Es isch beleit für en Aargou, ds Bäärnpiet u ds Friburgische mit de Foorme jufle u jofle. D Bedütig isch aaggää mit «angstvoll jammern und eilen». Meischtens bruucht mes mit dr Bedütig eilen: Mi cha zum Aalege jufle, de zum Baanhoof jufle, e Schtägen ufjufle, bim Schaffen öppis härejuflen u am Aabe wider hei jufle. Zur Erkläärig heissts nume: «Verwandt mit dem synonymen joble oder wahrscheinlicher mit mittelhochdeutsch *juf »Scherz, Spott.«

Jaufert, Juffart oder Juffert het vor auuem im Rootwäusche, auso i dr aute Gounerschpraach, eine gmeint, wo aus Goukler oder Pättler desumeziet. U jaufen, juffen het uf dr einte Site chönne meine «Unfueg tribe», aber o «abhoue, flüchte». Im enen aute Teggscht schteit: «Da juffestu, hie stand ich, hie trutz ich» – u da heisst da juffestu ganz eidütig «da housch dus ab».

Jufle wär de en Ableitig uf -le vo juffe i däm Sinn. Numen isch daas schwach beleit und es git non e Zileten angeri Wörter, wo ds Gliiche meine wi jufle u äänlech tööne, nämmlech juschte, jaschte, jauschte, jauschtere, jausse u hauschtere. Vilech schteit hinger dene Wörter eifach e Rueff, wo eim ufschüüchet u aatribt, wi juu, jaa, jau.

Karaat

Gewichtseinheit für Gold und Edelsteine

Ds Wort Karat het e rächt e längi Aanechötti. I ds Dütsche chunts im 16. Jarhundert aus Bezeichnig fürn es Gùud- u Eduschteigwicht us em Französische carat. I ds Französische chunts us em italiänische carato. I ds Italiänische chunts us em araabische qîrât u i ds Araabische chunts us em griechische kerátion. Das griechische Wort heisst «Hörnchen» u isch e Verchlinerigsfoorm zu kéras «Horn». Was söu de das kerátion, auso Höörndli, mit Eduschteine z tüe haa? Ganz eifach: Für ds Wäägge vo Gùud u Eduschteine het me bis i di früechi Nöizit dr Saame vom Johannisbrootboum bbruucht. Wiu dä Saame d Foorm vom ene Höörndli het, het men im haut uf Griechisch o Höörndli gseit, äbe kerátion u daas isch de bi üüs zu Karaat woorde.

Hüt bruucht me natüürlech für Gùud u Eduschteine z wäägge nümm d Saame vom Johannisbrootboum. Hüt bruucht me ds meetrische Karaat, un es meetrisches Karaat isch sit 1907 0,2 Gramm. Zwöitens bruucht me dr Usdruck Karaat aus Määs für e Ghaut vo Fiingùud in ere Legierig. U daa geit me vo 24 Karaat uus für reins Gùud. We öppis gùudigs 12 Karaat Gùud het, isch es auso zur Heufti us Gùud. Scho i dr Heidubärger Gùudschmidenoornig vo 1563 schteit: «Sie sollen niemals kein gold für werkgold verkaufen oder verarbeiten das under achtzehen graten helt.» Graat isch en auti Wortfoorm vo Karaat.

Ds Wort hoochkaräätig bruuche mer hüt o im übertreite Sinn, we mer von ere hoochkaräätige Sängere rede.

Kartatsche

stark beschädigtes Buch; gut besohlter Winterschuh; Wollkarde zum Zausen der Wolle

Synonym: Kartätsche

Kartatsche oder Kartätsche, mit Schiin es Innerschwizer Wort, heisst nach em Schwizerdütsche Wörterbuech zeersch afen emaau «altes, stark beschädigtes Buch, alte Scharteke». Das Wort chunt vom italiänischecartaccia häär, wo «Makulatur» bedütet.

De heisst Kartatsche oder Kartätsche aber o «Winterschuh mit starken Sohlen aus Lindenholz». I dere Bedütig isch das Wort nume für Uuri beleit. Daas Wort chunt, widerume lut em Schwizerdütsche Wörterbuech, o vom Italiänische häär, u zwaar vo scarpaccia oder carpaccia, was «aute Schue» bedütet.

Im Bündnerland isch d Kartätsche «eine Wollkarde zum Zausen der Wolle». Ds Schwizerdütsche Wörterbuech beschribt das Gräät esoo: «Zwei mit Drahtzacken dicht besetzte Bretter, von denen das eine auf einem Bock befestigt ist, während das andere gehandhabt wird». Für dä Bock git ds Schwizerdütsche Wörterbuech d Bezeichnige Charde-Bock und Ziestuel. Daas Wort chunt vom französische cardasse häär u das isch im Schwizerdütsche Wörterbuech mit «Florettkratze» übersetzt.

Küchelmutter

Hebamme

Synonym: Chüechlimueter

Bir Hebamme, meint Küchel- «Chüechli». Im Dialäkt heisst d Hebamme nämmlech o Chüechlimueter u im Dütsche Wörterbuech finge mer sen unger Küchleinmutter. Werum? Dr Touffi het me früecher oChüechlete gseit, wiu me bin ere Touffi tradizionell het Chüechli gässe. U wiu me denn na dr Gebuurt sofort het touft, het d Hebamme bim Chüechle ghùuffe. «S cha sii, muescht hüt no d Chüechlimueter hole», schribt dr Zürcher Oberländer Schriftschteuuer Jakob Stutz. Z Höngg isch di Küchlimutter scho im 17. Jarhundert beleit.

Lächemaa

Pächter

Lächemaa isch zämegsetzt us Läche u Maa. Läche isch d Mundaartfoorm vom schriftdütsche Wort Lehen. E Lächemaa isch auso ein Lehensmann, e Pächter. Lehen isch es germaanisches Eerbwort mit dr Bedütig «geliehenes Gut». Pächter isch abgleitet vo Pacht u Pacht isch etleent vo latinisch pacta u das isch d Meerzaau vo pactus «Vertrag, Steuer». Auti dütschi Foorme vo Pacht, wo men o i schwizerdütsche Dialäkt het kennt, si Pfacht u Facht. Fächtli het men emenen Aateeu vo Schpiis u Trank chönne säge: Er het grad ase s Fächtli mööge. Oder es isch ds Pänsum gsii, wo me het müessen erledige. Nüd mee tue as s Fächtli, het gheisse, nid mee mache weder das me mues.

Ds Wort Lächemaa bruuche hüt im Bäärnpiet äuä nume no auti Lüt. Hüt seit men äuä ender Pächter.

leere

lernen; lehren

Synonym: lerne

I de meischte vo üsne Dialäkt seit me für schriftdütsches lernen leere: I ha leere Velo faare für ich habe Rad fahren gelernt. Aber us em Schriftdütsche trückt lerne je lenger descht mee i Dialäkt. Auuerdings gits Dialäkt, wo lerne di tradizionelli Foorm isch. Ds Schwizerdütsche Wörterbuech seit, das sig für ds Bündnerland, für ds Glaarnerland u für Uri esoo, für d Schtadt Schaffhusen u zum Teeu für ds Appizäuuische: ds Lerne isch mer grad erleidet isch us em Glaarnerland überliferet.

Es si zum Teeu Bäärgregioone, was wider emaau zeigt, das di alpiine Mundaarte nid i auuem konservatiiv sii. Übrigens cha lerne im aute Dialäkt teeunen Oorte für schriftdütsches lehren schtaa, zum Bischpiiu im Bäärnpiet, im Luzäärnische, im Uurner- u Glaarnerland u im Schaffhusische. Me will hütigs Tags d Chind au gar allerlei lerne, isch us em Glaarnerland überliferet. U us em Schaffhusische: Bät, Büebli, bät! Morn chunt de Oxesterne, würt die Chinder bäte lerne. Dä Schpruuch geit zrügg uf e Driissgjärig Chrieg im 17. Jarhundert, wo dr schweedisch Generaau Oxenstierna o im Süüddütsche het gwüetet.

lisme

stricken

Dr Grimm schribt im Dütsche Wörterbuech: «Lismen ist ein ausschliesslich alemannisches Wort, wie das gleichbedeutende knütten für das der Schriftsprache gemässe stricken.»

Ds Wort lisme geit zrügg uf ds authööchdütsche Wort gelisemet mit dr Bedütig «gestrickt». U gelisemet chunt vom authööchdütsche Wort lisina, wo uf ds mittulatinische lisinna zrügg geit, e Bezeichnig für «gewirkter Stoff». Dr Grimm schribt witer: «Alles aber führt zurück auf eine alte Bedeutung des Verbums lesen, noch im Altnordischen lesa sichtbar, die den Begriff des Sammelns auf die Fäden und Maschen beim Weben und ähnlichen Arbeiten bezieht.» Läse isch ja nid nume ds Sammlen u interpretiere vo Buechschtabe, es isch o ds Sammle vo angerne Sache, wi mer i den Usdrück Trübu läse, Härdöpfu ufläse oder Öpfu abläse ghööre.

Lismete isch de abgleitet vo lisme wi Putzete vo putze.

löie

ausruhen

Di auti Wortfoorm vo löie, wo wi ghirme usrueje heisst, isch lüüwwe oder lüüe. Di ghöört men öppe no i Bäärner Oberländer Dialäkt. Das Wort het scho dr Zwingli i sire Bibu viiu bbruucht. Zum Bischpiiu schribt er: Zur grechten des Vaters, da wird er lüwen bis an das letst urteil oder Er machet mich in schöner Weid lüwen. O dr Gotthäuf hets viiu bbruucht. Hüü, Märe, hüü, spring e weneli, chaisch de moorn löie.

Ds Schwizerdütsche Wörterbuech schribt derzue: «Wenn wir absehen von Zwingli und der Zürcher Bibel, so scheint das Wort eines derjenigen zu sein, welche dem sogenannten burgundischen Sprachgebiete eigentümlich sind.» Das Schpraachgebiet isch ds Südweschtschwizerdütsche. Verwandt mit löie si mittuholändisch looi, wo «matt» heisst, u autnoordisch lyja, wo reflexiiv bbruucht «betäubt, erschöpft» heisst. Mit em Wort Löi «der Löwe» hets nüüt z tüe.

lorche

Genze ziehen durch Markierung der Bäume

Synonym: laache; looche

Laache, looche oder lorche meint «im Wald die Grenzzeichen an den Bäumen aufsuchen und wieder auffrischen». Das het men au 10 oder 20 Jahr müesse mache. U für daas het me d Buebe mitgnoo, «damit ihnen durch Ohrfeigen oder Reissen an den Haaren die bedeutsamen Stellen eingeprägt werden», heissts im Schwizerdütsche Wörterbuech. Herti Brüüch si daas gsii! Lorche isch auso marchen oder Gränze zie mit Zeichen a de Böim.

E Laach, Looch oder Lorch isch «das in Form eines Kreuzes an Pfählen, besonders aber an Bäumen, früher auch auf Steinen oder felsigem Grund eingehauene Kreuzzeichen». Ds Wort lâh im Sinn vo «Zeiche» isch scho im früeche Mittuauter beleit. Vilich ischs verwandt mit Loch, aber sicher isch daas niid. Vo Laach chunts zu Looch wi vo Schtraass zu Schtrooss. U ds r vor em ch i Lorch isch es sogenannts Schpross-r, wo no öppe voorchunt.

loubsaage

mit einer sehr feinen Sage sägen

Im enen aute Wörterbuech vo 1811 schteit unger em Schtichwort Laubsäge: «Bey verschiedenen Künstlern und Handwerkern eine feine zarte Säge laubichte Zierathen damit auszusägen, oder wohl auch einen Körper zu dünnen dem Laube ähnlichen Blättern damit zu sägen. Die Büchsenschäfter schneiden mit einer solchen Säge das Elfenbein zu dünnen Blättern.»

Zwöierlei faut uuf: Ds Loubsäägeli heisst auso eso, wiu me dermit Loubverzierigen ussäägelet oder Materiaau wi Eufebei zu dünne Bletter saaget. Zwöitens isch i däm Wörterbuechartiku nid vom ene Paschtuwäärchzüüg d Reed, Handwärcher wi dr Büchseschäftler, auso dää, wo für schööni Büchse, d. h. Gweer, dr Schaft het gmacht, het für Eufebei z saagen es Loubsäägeli bbruucht. O dr Grimm schribt i sim groosse Dütsche Wörterbuech, e Laubsäge sig «eine feine Säge, vorzüglich zum Schneiden laubförmiger Zieraten».

Erfunge woorden isch ds Loubsäägeli vo den Intarsiemacher. Scho sit em Autertum kennt me d Intarsietechnik, auso d Houziilegitechnik, wo Möbu mit geomeetrischen oder grankten Iilaagen us verschidefaarbigem Houz, us Perlmutt oder Eufebei verziert sii. Di Technik het im schpääte Mittuauter z Itaalie, vor auuem z Floränz, bblüeit u d Handwärcher hei mit Mässer u Schtichu gschaffet, bis du äben im Jaar 1562 ds Loubsäägeli isch erfunge woorde zum Fiinschnide vo Furnier. Mit dr Intarsietechnik isch auso ds Loubsäägeli uf Öiropa nöördlech vo den Aupe choo.

Maid

Dienerin, Magd

Aafaa muess me mit em Wort Magd. Das Wort het im Mittuhoochdütsche vom Mittuauter magede oder maget gheisse. Im Mittuhoochdütsche het me d Lutfoug -age- u -ege chönne zämezie zu -ei-. Drum hets ussaget seit ggää un us maget meit, wo me hüt, we mes no bruucht, Maid schribt mit ai. Maid isch verautet u nach em Zwöite Wäutchrieg e chli aarüchig, wius es Wort isch gsii, wo d Nazionaausozialischte gäärn hei bbruucht. Für sii hets d Wörter Mut, Aufopferung, Idealismus u Demut simbolisiert, wiu d Aafangsbuechschtabe vo dene Wörter äbe Maid hei ggää.

D Wörter Magd u Maid meine uurschprünglech «Jungfrou»; si gö uf ene Wortwüürze zrügg, wo «jung» bedütet. Aber scho früe hets o «Dienerin, Magd» bedütet.

Mädchen isch e Verchlinerigsfoorm vo Magd. No dr Luther het Mägdchen gschribe. Schpeeter isch ds -g- ver-schwunden un es het nume no Mädchen gheisse. Schwizerdütsch Meitli isch hingägen e Verchlinerigsfoorm vom aute Wort meit.

mööggele

schmieren, klecksen

Synonym: möögle

Mööggele oder möögle, wo im Schwizerdütsche Wörterbuech o beleit isch für Nüünchirch im Schaffhusische u Andufinge, isch d Verchlinerigsfoorm vom Wäärb maaggle u maaggle het d Bedütig «schlecht malen, schmieren, klecksen», psungersch, we Ching daas mache. Mi nimmt aa, das maagle en abwärtendi Verchlinerig vo maale isch.

Nachrichter

Scharfrichter

Synonym:

Nachrichter het men em Schaarfrichter gseit. Ds Dütsche Wörterbuech erkläärt zum Wort Nachrichter: «Der nach dem verurtheilenden richter das urtheil, namentlich das todesurtheil vollstreckt, der scharfrichter.”Dr Nachrichter richtet auso nach em Uurteeu vom Richter.

noule

den Kopf schütteln, sich kopfnickend bewegen; eine unnütze Arbeit tun, besonders wenn man dadurch von etwas anderem abgehalten wird

Im Mittùhochtütsche Wörterbuech vom Lexer isch Noll «Erhöhung, Kopf, Spitze». Nollen hiigi mù o de Spitz vom Titlis gnennt. Speeter im Idiotikon, auso im Schwizerdütsche Wörterbuech, isch Nool i vüune Gägende «ein plumper Mensch, Tölpel», müglicherwyys, wyl a groossa Chopf ùs Ziiche vo Tùmmhiit aaggùgget choo isch.

Bi noule het sich eventuell dä Nool «Kopf» wyterentwicklet. noole, nööle isch gemäss im Wörterbuech vo de Brüeder Grimm: «eine unnütze Arbeit tun, besonders wenn man dadurch von etwas anderem abgehalten wird».

D Härkùnft vo noule für «den Kopf schütteln, kopfnickend sich bewegen» isch ùnbekannt.

Offnung

Bekanntmachung, Eröffnung

Synonym:

Das isch e Rächtsbegriff us em Mittelalter und der früeche Neuzit. En Offnig isch d Eröffnig vo öppisem, z.B. d Offnig von ere Grichtsverhandlig oder vomene Strittfall.

Offnig oder Öffnig isch s ältere Wort, d Vorsilbe Er- isch spöter als Versterkig derzuecho.

Denn chan en Offnig o e Bekanntmachig si, mündlich oder schriftlich.

Im Fall vo deren Arboner Urkunden isch s eso, dass die Urkunde sälber d Offnig isch.

Ortsgschänk

Gabe einer Gemeinde an einen durchreisenden Handwerker

Ortsgschänk erklärt ds Schwizerdütsche Wörterbuech esoo: «Von Gemeinden verabfolgte Gabe an walzende Handwerksburschen und andere Durchreisende, denen dafür verboten ist, in den Häusern zu betteln.»

Pfrund

Unterhalt; Verpflegung; geistliches Amt

Synonym: Pfruend; Pfruemd

Pfrund, Pfruend oder Pfruemd isch d Dialäktfoorm vom schriftdütsche Wort Pfründe. E Pfrund isch eerschtens emaau dr «Unterhalt», auso daas, wo öpperem a Schpiis u Trank zueschteit, zum Bischpiiu am ene Mitgliid vom ene Schtift. De isch Pfrund aber o «die stiftungs- oder vertragsmässige Verpflegung in einem Spital, Siechen- oder Armenhaus». Drittens chan e Pfrund es geischtlechs Amt, e Pfarerschteu sii.

Ds Wort Pfrund isch sit em früeche Mittuauter i dr dütsche Schpraach. Es chunt vom mittulatinische provenda häär, was me ja öppe mit «Zukommen» chönnt übersetze, auso daas, wo eim zuechunt.

Pfusch

stümperhafte, jämmerliche Arbeit

Synonym: Pfuscherei

Pfusch u Pfuscherei si abgleiteti Wörter vom Wäärb pfuschen. Di Wörter hei, wi futsch oo, e luschtegi Häärkunft. Früecher, wo me no mit ere Züntpfanne het gschosse, entwäder bi Gweer, Pischtolen oder Kanuune, het me ja aube Pùuver müessen uf d Züntpfanne schütten u daas mit Funken oder mit ere Flammen aazünte. We dr Schuss nid ab isch, isch es bim pfusch oder fusch bblibe, wo ds Pùuver bim Verbrönnen uf dr Pfanne het gmacht, u süsch isch nüüt passiert. Genaau daas isch äben e Pfusch gsii, vo dahäär chunt ds Wort pfuschen mit dr Bedütig «öppis schtümpere, jämmerlech schaffe».

plämperle

trödeln; etwas aufschieben

Synonym: plämpele

Plämperle isch e Näbefoorm vo plämpele u daas isch en ele-Ableitig vo plampe. Plampe isch vo dr Bedütig häär naach verwandt mit lampe, beidi Wörter meine «lugg achehange». Plampe cha de derzue no d Bedütig haa «hiin u häär schwanke». Vo lampe u plampe weis me nid eso rächt, wohäär das si chöme, wi si verwandt sii u ob si öppis z tüe hei mit Lumpe u Lappen.

E Psoffne plampet hei u dr Plämpu vom ene Schtubezit plampet. Plämpele meint zeersch emaau ds gliiche wi plampe, aber de heissts de im übertreite Sinn äben o «eine Sache hin und her schieben, ohne sie zu einer Entscheidung zu bringen», u das cha me verdütleche mit em Wort verplämpele: Er het si Zit verplämpelet, chan i säge. Wär plämpelet oder plämperlet, tuet soozsäge hiin u häär mache, ds Züüg oder d Zit hiin u häär schtoossen u se daa dermit vertue.

Polätz

Murmel

Im Seislerdütsche Wörterbuech vom Christian Schmutz chunt dr Polätz voor mit dr Bedütig «Määrmu». Das Wort isch, win e ganzi Zileten angeri oo im Seislerdütsche, vertleent us em aupeprovenzaalische Patois. Deert heisst dr Määrmu nämmlech polètse

pöpperle

Begriff beim Jassen

We me mit Chriide uf d Jasstafele chlopfet, seit me däm pöpperle, wiu men em Chlopfe pöpperle seit, zum Bischpiiu: Er pöpperlet a d Tüüre. Pöpperle isch en ele-Ableitig zu poppere mit dr gliiche Bedütig.Poppere isch es lutmalerisches Wort; we me popperet, machts äbe pop-pop-pop.

Posamenterei

Betrieb, in dem textile Borten, Quasten, Bändel usw. hergestellt werden

D Posamente sy Besatz-Artikle fùr Textil, auso Borte, Quaschte, Bendlini, Schnüür, ifach aus, wo mù cha bruuche fùr d Chliider z schmücke ù z verschönnere. Bis im 19. Jahrhùndert hets vor ùm Hiraate no ghiisse: «Wenn ein Weibsbild nur meisterlich posamenten könne, so sei der Grund des Glücks gelegt.»

D Posamenterei isch de Oort, wo mù settigi posamente gmacht het ù «der Beruf eines Posamentierers betreiben». As het d Luttvariante passimente, basimente oder posamente ggä, ali gaa zrùgg ùf französischpassement «die Borte, der Besatz».

poschte

einkaufen; Botendienste besorgen

Für ds Wort poschte mit dr Bedütig ga Komissioone mache oder ga iichouffe z erklääre, muess me bim Wort Poscht aafaa, wiu poschte vo Poscht abgleitet isch.

Bi Poscht schtamme dr Namen u d Sach vo Itaalie, wi angeri Bezeichnigen us em Vercheers- u Poschtwäse, zum Bischpiiu Porto, franko u Kurier. Uf de Poschtrute het me Schtazioone bbout für d Boten u d Ross uszwächsle, u di Schtazioone hei posta gheisse, vo latinisch posita statio oder posita mansio. Schpeeter het me ds Wort posta uf di ganzi Beföörderigsiirichtig übertreit, un esoo isch es im 15. Jarhundert i ds Französischen u i ds Dütsche choo, u daa het me de ds Wort Post mit dr Zit o bbruucht für ds Poschtamt u für d Briefe, wo me het beföörderet.

Im aute Schwizer Dütsche het in posten wys mit emene Bot, wo ritet, auso mit emenen Eilbot gmeint, u d Iirichtig für ds Beföördere vo Briefen u Waar het scho im 16. Jarhundert Post gheisse. Im 17. Jarhundert het me du ds Wäärb poschte bbruucht mit dr Bedütig «Botendienste besorgen»; viiu aarmi Ching si früecher Poschtbuebe u Poschtmeitschi gsii. Poschte heisst auso uurschprünglech «einen Botengang machen».

Praginör

Wilderer

Uf Französisch heisst wiudere braconner un e Wiuderer isch e braconnier. Us däm hets im Dialäkt, vilech us ere französische Mundaartform braconneur, de di dütschi Mundaartfoorm Praginör ggää. U dasbraconnier hanget zäme mit em braque, em Jaghung.

Projektmacher

einer, der Pläne schmiedet, ohne sie je zu realisieren

Ds Wort Projekt chunt im 17. Jarhundert i di dütschi Schpraach. Es geit uf ds latinische Wäärb proicere zrügg u meint öppis, wo me voorhet, e Plaan, e Entwurf. Eigetlech het ds Wort Projekt nie öppis grundsätzlech Negatiivs gmeint, aber es isch natüürlech gäärn i Zämehäng bbruucht woorde, wo men angere het voorgwoorfe, si heige nume groossi Projekt im Chopf, aber us dene gääbs nie öppis. Grad i dr Zit vom gwautigen Umbruuch i dr Mitti vom 19. Jarhundert ghöört me dä Voorwuurf viiu. Auso: Ds Wort Projektmacher isch an siich nid negatiiv, aber wes für settig bbruucht wiirt, wo geng Plään mache, aber se nid realisiere, isch es aus Voorwuurf gmeint – o hüt no.

Protze

ein zweirädriger, niedriger Karren

De Protz oder im süüdliche Tüu vom tütsche Spraachrumm de Protze oder wyyblich d Protze isch «ein zweirädriger, niedriger Karren», aber o «Vorderwagen der Geschütze, Munitionswagen». Dä Artillerie-Usdrùck hiisst meischtens Protzwage. Das isch übrigens o de Uursprùng fùr ds abprotze «etwas abreissen», het aber nüüt z tüe mit dùm Protz «dem Angeber, Wichtigtuer». Protze giit ùf venezianisch birozzo zrùgg ù daas ùf Mittùlatyn bi-rotium «zwei-Rad».

Pümbeligeld

bescheidenes Taschengeld

Synonym: Bümpeligäld

Bümpeligäld isch es auts Wort fürn es chliis Sackgäut, wo men eigetlech vor auuem het bbruucht für Sackgäut fürn es Ching. D Ching hei äben i de Hosen oder im Rock e ke Sack oder Bumpel, di hei es Seckli oderBümpeli. Bümpeligäld isch auso Gäut für i ds Bümpeli, i ds Seckli vom Chinderchleid.

raatsame

pflegen, versorgen

Synonym: rootsame; ratsame

Das Wäärb isch einisch fasch i aune Dialäkt verbreitet gsii u het gmeint «pflege, zu öpperem oder öppisem luegen oder Soorg haa». En Amme het früecher müesse es Ching söiggen u raatsame. Vo Froue, wo sech hei useputzt, het me chönne säge, si tüegi sech raatsame. E kabutte Fuess oder überhout e chranke Mönsch het me graatsamet. Het me in ere Schtuben Oornig gmacht, het me die graatsamet, u we me guet zum Höi het gluegt, das es düür wiirt, het me daas graatsamet. Im 17. Jarhundert schribt eine: «Uffn Abend, da das Haüw geratsamet - auso wos paraat isch gsii - und solte yngeführt werden, regnete es.» Mi gseet, das Wort het me für viiu chönne bruuchen im Sinn vo «derzue luege».

Di auti Bedütig vom Wort Raat isch Füürsoorg i jedem Sinn, drum redt me ja o vom Voorraat, wiu me mit däm äbe voorsoorget. U mi het gseit di Sach isch im vouue Raat, we me het gmeint «si isch i guete Häng». Oder e Chranke isch ooni Raat gsii, we me nid het zuen im gluegt. Guter Rat ist teuer meint uurschprünglech nid daas, wo mer hüt meine, es meint «gueti Pfleeg, gueti Füürsoorg». Raatsame isch es abgleitets Wäärb mit dr Bedütig «Raat usüebe» wi ghoorsame im Sinn vo «Ghoorsam usüebe» u gwautsame im Sinn vo «Gwaut usüebe». Hüt ghöört me di Wäärbfoormen uf -same fasch nümm.

Rattmuuser

Rattenfänger

Synonym: Ratzmuuser

Rattmuus oder Ratzmuus isch es auts Wort für Ratte. E Rattmuuser isch auso e Rattefänger. «Rattenfänger» cha men im Schriftdütschen o bruuche für «Verführer» wäge dr literaarische Figuur vom Rattefänger vo Hameln. Seit men im Bäärndütschen: Du bisch mer e rächte Schärmuuser, meint me, du bisch e Filou.

Riis

Spielfeld beim Hornussen

Im Riis chunt dr Hurnuuss ache. Em Achechoo oder Achegheie vo öppisem, vor auuem o vo Loub oder Frücht, het me früecher chönne rise säge. Mir bruuche das Wort hüt meischtens nume no i dr Verchlinerigsfoorm risele. Drum heisst dää Grund, wo Fruchtböim us emene Naachbergrundschtück drüberiihange Aariis.

rüschte

rüsten, bereit machen

Send er all gröscht heisst uf schriftdütsch seid ihr alle gerüstet. Ds Wäärb rüschte oder äbe röschte im Appizäuuische het ganz e Huuffe Bedütige. Eini vo dene Bedütige isch »zwägmache”, u zwägmache cha men öpper oder öppis für z gaa, für i ds Bett, für ga z schaffe, fürn e Prüeffig un en Öpfu für z choche, we me ne rüschtet. Ds Aalege isch on en Aart vo zwägmache, drum het men an eren Aalegi chönne Gruscht säge. U eine, wo zwääg isch, isch äbe grüschtet, gröscht oder rüschtig.

rüss

Ausruf beim Kapitänsspiel

Mit «eis, zwöi, drü, rüss» forderet im «Kapitänsspiel» ds Chinn, wo di andere sou ga yyfaa, dii uuf, sofort wäggzspringe. Ds Kapitäänsspüu chùnt drùm va öutere Lütt mengisch no ùs «Kapitän Rüss» beziichnet.

Sandmeitschi

Scheuersand-Verkäuferin

Dr Gotthäuf schribt: «Ehedem ward das Besenmanndli, das Eierfraueli, das Tuft- oder Sandmeitschi usw. so gleichsam zur Familie gerechnet.» Ds Bäsemanndli het Bäse verchouft, u zwaar di aute, säubergmachte Bäsen us Eschtli. Ds Eierfroueli het Eier verchouft u ds Tuft- oder Sangmeitschi Putzsang. Zu Gotthäufs Zite si i de Schtedt u uf em Land Händler mit Chäreli ungerwägs gsii u i dene Chäreli hei si Putzsang, uf schriftdütsch Scheuersand, ghaa us Tuffschtei. Meischtens si daas Manndli oder Froueli gsii us dr ungerschte Schicht vo dr Bevöukerig. Dä Sang, wo si hei verchouft, het men usgschtröit, zum Bischpiiu in ere Chammere, nächäär het me ne, mängisch nach em Füechtmache, zämegwüscht. Dä Sang het dr Dräck bbungen u gliichzitig dr Boden e chli gschmiirglet.

schinagle

hart arbeiten

Schinagel mit dr Bedütig «Arbeit, schwäri Arbeit» u schinagle mit dr Bedütig «schaffe, schwäär schaffe» si ganz typisch jeneschi Wörter, auso Wörter us dr Schpraach vo de Faarende, wo i üsi Dialäkt si choo.

Mi het probiert, das Wort uf ganz verschideni Aarte z erklääre, zum Bischpiiu vo schwääbisch Schinnagel «Nagel zur Befestigung der Radschiene bei Holzspeichenrädern» oder vo tschechisch činec, wo «Arbeiter» söu heisse. Beides überzügt niid. Di warschiinlechschti Erkläärig isch, das es vo jiddisch Schinagóle «Schubkarre» häär chunt. Wär mit emene settige Schtooschare Waare het müesse fuge, het gchrampfet, u drum het das Wort im Jenische d Bedütig «Arbeit» überchoo.

Schindanger

Wasenmeister, Abdecker, Schinder

Schindanger isch es auts Wort für daas, wo i nöierer Zit d Wasemeischterei isch gsii. Uf em Schindanger het dr Abdecker oder Schinderchnächt di aute Tier töödt u se zäme mit de verräblete Tier furtgruummet. Er het ne d Hut abzoge – vo daa häär chunt schinden u abdecken – d Chnöchen usegschnitte für se z verchoche für Liim u daas, won er nid het chönne bruuche, verlochet. Wiu dr Abdecker mängisch o isch Schaarffrichter gsii, cha dr Schindanger o d Richtschtätt sii.

Schindanger isch auso es zämegsetzts Wort. Schind- chunt vo schinden «d Hut abzie» u Anger isch es auts Eerbwort für Graas- oder Acherland. Es isch äuä verwandt mit Angel mit dr Grundbedütig «Krümmung», wiu uf de Grüenschtreiffen a de Flüss, wo früecher geng hei Chrümp gmacht, ds Vee het gweidet.

Schlööf

Eisbahn; Schlittschuhe

Ds Wort Schlööf mit dr Bedütig «Bahn zum Schlittschuhlaufen» chunt - esoo seits ds Schwizerdütsche Wörterbuech - uurschprünglech us dr Basler Gasseschpraach. Im Basudütsche Wörterbuech isch es aber nümm drinn. Schlööffere für Schlittschue u schlööfferle für Schlittschue louffe isch nume no für d Schtadt Bäärn beleit.

Das Wort sig «eine willkürliche Entstellung aus» schliiffe.

schnäfle

schneiden, schnitzen

Schnäfle oder schnifle isch es auts südweschtdütsches Wort, wo me vo dr Dütschschwiz bis i ds Eusäässische, Dütschalemannischen u Schwääbische kennt, für «schneiden» u «schnitzen». Dr Schnäfler oderSchnifler isch eine gsii, wo mit em Mässer oder Ziemässer het gschaffet, zum Bischpiiu e Räche-, Gablen- oder Cheuuemacher.

Schnägg (Fünffrankenstück)

Fünffrankenstück

Synonym:

O di Bezeichnig het, wi Grampoouschibe, mit dr Gröössi vom Füfliber z tüe. Mi seit im esoo, wiu me ne mit emene süesse Schnägg vom Beck vergliichet, auso dere Patisserie, wo e Schpiraale het win es Schnäggehüsli.

Schnägg mit dr Bedütig «Füfliber» fingt me eersch i de nöiere Mundaart-Wörterbüecher. Zum Bischpiiu im Züridütsche vo 2009 mit dr Bemeerkig «populär» u im Basudütsche vo 2010 mit dr Bemeerkig «informell». I de südweschtdütsche Dialäkt gits Schnägg oder Schnegg niid aus Bezeichnig fürn es Gäutschtück. Im Riiland unger cha me Schneck sin säge für «e ke Gäut me haa». Das isch verbunge mit ere Geschte: Mi tuet Tuumen u Zeigfinger zämehäben u i d Chuttetäsche schtoosse, aber dr Mittu- u dr Ringfinger graad über e Täscherand usschtrecke wi Schnäggefüeler. Ere Party, wo aus Trinke numen e Füfliber choschtet, seit meSchnägge-Party.

schöchle

Heu zu kleinen Haufen aufrichten

Früecher het me ds Graas, wes isch gmääit gsii, mit dr Gable, schpeeter mit Maschine zettet, das heisst verteeut. Das macht me hüt no. Wes isch düür gsii, het mes zu Madli zämegrächet. O daas macht me hüt no. De faart me mit em Säubschtlader drüber. Früecher het men us de Madli de mängisch no Schöchli gmacht, mi hets gschöchlet. Schöchli si chliini, rundi Höihüüffeli, angernen Oorte seit me ne Birlig. Ds Wort Schocheoder Schöchli, uf Schriftdütsch Schochen, kennt me sit em Mittuauter. Es isch verwandt mit em Wort Schock mit dr Bedütig «ein Haufen Heu oder Garben». Wohäär das Wort chunt, weis me niid.

Schroter

Aufseher, Vorsteher; Polizist

Schrooter chunt us em Jenische, auso us dr Schpraach vo de Faarende. Es isch scho 1430 z Basu beleit aus schuder mit dr Bedütig «Amtleute» u im 18. Jarhundert aus Schoter mit dr Bedütig «Büttel in der Stadt».

I ds Jenische choo isch das Wort vo rootwäutsch Schuder, wo sech zu jiddisch schoter, schauter mit dr Bedütig «Aufseher, Vorsteher» het bbiudet. Ds jiddische Wort schoter chunt us em Hebräische. Deert heisstschoter «Polizischt». Wiu Schrooter es witverbreitets schwizerdütsches Wort isch woorde, lueges viiu Jeneschi hüt nümm aus jenisch aa.

schürge

schieben, von sich stossen

Schürge isch es wit verbreitets Wort mit dr Bedütig «schieben, von sich stossen». Ali münd chu schürge, de Höiwage mu unders Dach, het me im Schaffhusische chönne säge. Mi cha Sache abe-, ufe-, ume-, ine-, füre-, hindere- oder eweggschürge. S Füür schürge het d Bedütig «das Feuer schüren»: «Das höllische Feuer ist für euch heisser als für andere angezündet und geschürget», schribt einen im 18. Jarhundert. Wär hilft schürge, macht, das öppis vorwärts geit.

Das Wort isch hüt im Schriftdütschen usgschtoorbe, trotzdäm das es deert lang isch voorchoo. Eine riimmet:

er sei gleich in Person der Meister aller Bürger

ein Ratherr oder sonst ein Geldzusammenschürger.

Schürge isch uuraut u scho beleit im Authoochdütsche vom früeche Mittuauter.

schute

Fussball spielen

Synonym: tschute

Uursprünglich het es englisch to shoot «schiessen» ghiisse. U vor rund 120 Jahr isch de das Wort mit de Sportart vo England häär i d Schwiz choo – nota bene mit ganz a Huuffe andere Wörter ùs de Sportspraach. No hüt bruucht mù mee oder weniger hüüfig i de Schwizer Schütterlerspraach: Corner, Penauty, a Gooli, a Bägg, a Haaf ùn a Zenter. U Offside isch zùm Tüu yygschwyzeret choo, da köört mù ali Variante – vooffside ùber offsyt ù offzyt bys hoffzyt.

tschuute hiisst auso zeersch maau «Fussball spielen». Vo dem uus isch es de o ùbertraage choo ùf «etwas mit dem Fuss stossen, einen Fusstritt geben», ma cha ja eperùm en Schutt in Arsch gää! Das chùnt o vo dem. U i de Basler Gassespraach um 1950 hiigi mù gsiit: schutt mer e Schnägg! auso «rück a Füfliber usa».

Schwaiger

Alphirt

Schwaiger isch as tüppisches Wort fùr ds Bäärner Oberlann. Schwaiger sygi de «Hirt, der auf den Alpen die Aufsicht über die Kuhherde führt». D Schwaig sygi gemääs im Schwizer Wörterbuech «eine Vieh-, Ross- oder Schweineherde», aber o «eine Viehweide». Schwaig chùnt vo mittùhochtütsch sweige, sweie «Rinderherde, Viehhof, Sennerei».

Schweizer

Schweizer Melker in deutschen Diensten; Söldner

Schweizer het dr Mäucher vor auuem i de früechere Oschtgebiet vom dütsche Riich gheisse, u zwaar wiu dr Schweizer us dr Schwiz isch choo. Viiu vo dene, wo uf emene Pureguet si ufgwachsen u nid hei chönnen eerbe, si usgwanderet u si unger angerem äbe Schweizer woorde uf emene Hoof z Pommern oder im Pröissische. Übrigens het men o de Schwizer i Frömde Chriegsdienscht u de Schwizer Konditer z Noorddütschland öppe Schweizer gseit. In ere Zitig vo 1873 suecht me i dr Gäget vo Giesse «einen Schweizer oder eine tüchtige Viehmagd».

Schwinge

Schweizer Nationalsport; Variante zum Ringen

Das men em Ringe vo den Äupler Schwinge seit, daa derfüür gits scho Beleeg us em 18. Jarhundert. Eine schribt 1782: «Eine zwar noch, aber immer weniger gewöhnliche gymnastische Übung der Entlibucher und ihrer Nachbarn aus dem Emmentale, Brienz und Obwalden ist das sogenannte Schwingen, eine Art Ringen, so viel Stärke, Hurtigkeit und Geschicklichkeit erfordert.»

Das Wort chunt vom Wäärb schwinge, wo viiu Bedütige het, nämmlech «öppis schnäu im Chreis dür d Luft bewege», «schlöidere», «öppis hiin u häär bewege oder mit Hiin-u-häär-Bewegige beaarbeite» – zum Bischpiiu Niidle schwinge. Vo dene Bedütige häär gseet me guet, werum dä Ringkampfschport Schwinge heisst: Da tuet me ja dr Gägner o dür d Luft schwingen u z Bode gheie. Schwinge isch es Eerbwort, chunt auso us em Germaanische.

schwoofe

tanzen

Schwoof u schwoofe si us em Dütsche zuen is choo. No 1899 schribt dr Grimm im Dütsche Wörterbuech, Schwoof sig aus «Studentenausdruck» fürn es «Tanzvergnügen niederer Stände im mitteldeutschen Gebiet zu Hause». Kuhschwoof het men am ene ländleche Tanzvergnüege gseit, Schwoofbesen ere Tänzere, Schwoofer emene lideschaftleche Tänzer u schwofen wi bi üüs em Tanze säuber u am Desumeschwanze, am «auf Liebschaften ausgehen». Im Oschtmittudütsche isch Schwoof mit dr Bedütig «Tanzvergnügen» sit 1850 beleit. Vo deert isch es i di schtedteschi Schtudänteschpraach choo, isch mit de Schtudänten i di dütschi Schwiz iigwanderet u het sech i d Umgangsschpraach verbreitet u o i d Schpraach vo de Faarende, de Jenische.

Wi mues me de das Wort Schwoof erklääre? Wi im Nordoschte vo dr dütsche Schwiz gits o im Mittudütsche Dialäkt, wo ds ei zum enen o wiirt, auso dr Schtei zum ene Schtoo, e Leitere zun ere Lootere u äben eSchweif zum ene Schwoof. Schwoof isch auso e Lutfoorm vo Schweif. We mer tanze, tüe mer zu dr Musig (umher)-schweifen oder äbe schwoofe.

Schwörtaag

Tag, an dem der Treueschwur geleistet wird

Synonym: Schwertaag

Dr Schwörtaag oder Schwertaag isch nam Schwizerdütsche Wörterbuech i dr früeche Nöizit entwäder dä Taag gsii, wo di Beamten u Ungergäbene von ere hööche Regierig hei müesse schwöre, zum Bischpiiu z Luzäärn oder z Zuug. Oder dä Taag, wo d Bürger u d Obrigkeit enang hei Tröiji gschwore.

Vo Zolike im Züripiet isch im 16. Jarhundert überliferet: «Und so der schwertag kumpt, das die obervögte den eid innemmend, sol der pfarer etwas früer den sunst predigen und si zue gehorsammi vermanen.» U vo Züri list men i im 17. Jarhundert, acht Taag nach em Meischtertaag wäärdi «bey dem Grossen Münster von dem neu regierenden Herren Burgermeister, den neuen Räthen und den Zunfftmeisteren, auch ganzer Burgerschafft der Eid abgeleget, und wird Schweertag genennet.» Dr Schwörtaag isch auso e ganz e fiirlechi Aaglägeheit gsii.

Seckler

Kassenverwalter

E Seckler isch zeersch afen emaau e Seckumeischter, auso e Verwauter von eren öffetleche Kasse, zum Bischpiiu von ere Schtaats-, Gmeins- oder Zumftkasse. Er het e groosse Gäutsecku verwautet. In ere Basler Queuuen us em 14. Jarhundert heissts, es sig eine fürn es Jaar usgschlosse woorde, «weil er Geld sich selber zahlte, als er Seckler war». De het men aber o dene Seckler gseit, wo Seckle, auso «Beutel», hei gmacht u angeri Sachen us Läder, zum Bischpiiu Häntsche, Ruckseck, Lädertschäpplen u Hosetreger. Beidi, auso d Kasseverwauter u d Seckumacher, chömen i aute Queuue viiu voor.

Seibuech

Schätzung der Ertragsfähigkeit einer Alp; Benutzungsrecht von Bürgeralpen und Allmenden; Burgerkorporation

Dr Seie isch en aute Begriff u het drei Bedütige, nämmlech:

1. «Schätzung der Ertragsfähigkeit einer Alp nach dem Futterbedarf gemessen, den eine Kuh zur Sömmerung nötig hat.» Mi cha auso zum Bischpiiu säge: Dr Seie für d Scheidegg isch 365 Chüe.

2. «Benutzungsrecht am Gemeingut von Bürgeralpen und Allmenden.» Mi het auso zum Bischpiiu vom ene Puur chönne säge: Är het für zwo Chüe Seien uf dr Aumänd.

3. «Eine engere Burgerkorporation, welche seigenössig ist, d.h. am Sei-Gut Teil hat, welches eben wesentlich in Alpen und Weiden bestand.»

Ds Wort Seie geit zrügg uf mittulatinisch sagium, u daas chunt vo latinisch exagium häär. Es isch verwandt mit italiänisch saggio u französisch essai.

Seivögti

Alpvögtin

E Seivögti isch d Frou vom ene Seivogt. Das isch ds gliiche win en Aupvogt. D Sei oder dr Seie isch d Schatzig vo dr Ertraags-Fähikeit von eren Aup, gmässen am Fueter, won e Chue für d Sümmerig bruucht. Di Schetzig seit, wiviiu Chüe men uf eren Aup taarf sümmere. En Aup für 150 Chüe het 150 Seie. Es het Seignosseschafte ggää mit ere Seioornig u Seibüecher. Gluegt, das aus mit rächte Dinge zuegeit, het äbe drSeivogt.

speditiv

rasch, zügig

Speditiv isch e Helvetismus. Mi bruucht das Wort numen im Schwizer Schriftdütsche mit dr Bedütig «rasch, zügig». Es isch vertleent vo italiänisch speditivo «hurtig», u daas chunt vo latinisch expeditus häär mit dr Bedütig «rasch, ungehindert».

Spezereilade

Spezereiladen; Kolonialwarenladen

Dr Schpezereilade het esoo gheisse, wiu men i däm Laden uurschprünglech Schpezereie het verchouft. Schpezerii oder Schpezerei meint uurschprünglech «Gwüürz us Übersee» es isch vertleent vom italiänische Wort spezieria, wo «Gewürz, Gewürzhandel» bedütet. Im Mittuauter u i dr früeche Nöizit het me ds Wort Spezerei i dr Schwiz no dürewägg im Sinn vo «Gwüürz» bbruucht, zum Bischpiiu we in ere Basler Chroonik schteit, mi heig sövu u sövu zaut für «spezery, holz, salz und anders».

Schpeeter het me de das Wort bbruucht im Sinn vo «Koloniaauwaare», auso Läbesmittu u Gwüürz, u zwaar frömdi u heimeschi Waar: Teiggwaare, Riis, Zucker, Ggaffi, Sauz, Konsäärve u aus angere.

Sponat

billige Leinwand

Synonym: Spünet; Spünat

D Fachliteratuur für Nüürnbäärg vom 13. bis i ds 17. Jarhundert seit, dr Begriff Spünet oder Spünat meini e billegi Liinwandaart.

Spunte

Wirtshaus

Bim Spùnte chùnt d Beziichnig vom Spùndloch vom Fass zeersch ùf e Zapfe ùbertraage ù de speeter ùf d Beziichnig va de Rümlichkiit, äbe im Spùnte. De Spùnte giit ùf latynisch punctum «Stich, Öffnung» zrùgg.

Starrettli

Messgerät

Suecht men im Internet nach Starrettli fingt me d’Wörter Starrettwerkzeugen u Starrettmesswerkzeugen. De gits o Starrett als Fiirmenamen, nämmlech dr Name vo dr amerikaanische L. S. Starrett Company, wo sit 1880 über 5000 Aarte vo Präzisioonsinschtrumänt macht, vor auuem Mässgräät u Saagibletter. Es Starrettli isch auso es Mässgräät vo dr Firma Starrett. Es isch e Metauschtab vo 15 cm Läängi u wird i de mechanische Wäärchschtett u bi Montööre bruucht.

Statterbueb

Hirtenhelfer

Synonym: Sammelbueb

De «Statter» isch im Bäärner Simetaau de «Häuffer vom Hürt». D Zämesetzig mit «-bueb» di hets im Saanelann, im Simetaau ù z Guggischbärg gää. I de tütschi Spraach vom Mittùauter – im Mittùhoochtütsche – ischstate, stat aus daas gsyy, dùrch waas as eppis gstattet oder müglich gmacht choo isch. Zùm Byspüu a gueti Gglägehiit. Wäge as Stettli het nit nùme a Oort, sondern o «einen kleine Weile» chene syy.

Dä Zytrumm, wo di Tiereni ghüetet choo sy, isch ùf d Persoone wo ghüetet hii, ùbertraage choo: Drùm het es de Statterbueb ggää. – Im Underschiid übrigens zùm öschtliche Bäärner Oberlann. Im Haslitaau het mù de «Hüeterbuebe» Sammelbueb gsiit, de Bueb wo ùf de Aup ds Vieh gsammlet ù zämetrübe het.

Steiöl

Erdöl; Petrol

Schteiöl isch nüüt angersch weder di dütschi Übersetzig vo Petroleum. Petroleum isch e Nöibiudig us em 15. Jarhundert vo griechisch petros «Schtei, Feuse» u latinisch oleum «Öl». Petrol het uf Dütsch näbe dr Übersetzig Schteiöl no angeri Näme ghaa wi Erdöl, Peteröl u Steinwachs.

Stift

Lehrling, Anfänger

Ds eerscht Maau toucht das Wort im ene Buech vo 1822, auso vor bau 200 Jahr, uuf. Das Buech befasset sech mit dr Gouner- oder Schpitzbuebeschpraach. Schtift bedütet deert en Aafänger, e Leerling, vor auuem e koufmännische Leerling, oder dr Jüngscht u Chlinscht von ere Tschuppele.

D Brüeder Grimm vermueten im Dütsche Wörterbuech, Schtift chöm zu dere Bedütig, wiu das Wort scho im uurschprüngleche Sinn öppis Chliis u Mingerwärtigs cha bedüte. Dr Schtift wär i däm Sinn dr Mingscht von eren Aarbeitsgmeinschaft.

Dr Heinz Küpper isch i sim «Wörterbuch der deutschen Alltagssprache» angerer Meinig. Eerschtens schribt er, das Wort kenni me sit em 17. Jarhundert i dr Bedütig «Leerling» u di Bedütig chömm vo daa häär, das men i dr Umgangsschpraach em Schnäbi vom ene Puursch Schtift sägi. Schpääter heig me de phoutet, dr koufmännisch Leerling heissi eso, wiu er ds Bleischtift hinger em Oor heig.

Stör

Störung, Unterbrechung; eine Zeit lang; Arbeit eines Handwerkers auf Wanderschaft

D Grundbedütig vom Wort Schtöör isch öppis, wo schtöört, wo Umschtäng macht. Das git non e Schtöör, het me chönne säge im Sinn vo «damit werden wir noch zu schaffen haben». Öppis, wo schtöört, geit numen e gwüssi Zit, u drum het ds Wort Schtöör o d Bedütig «eine Zeit lang, einen gewissen Zeitabschnitt lang» überchoo. Er isch e Schtöör bin is gsii, het me chönne säge, oder i chumen itz e Schtöör nümm.

Daa druus isch es zur dritte Bedütig choo, nämmlech «die während eines gewissen Zeitraums erfolgende Arbeit eines Handwerkers ausser dem Haus, besonders des Schneiders und Schusters, die bei ihrem Kunden in ihr Haus arbeiten gehen, und zwar um Kost und Lohn».

Störenfried hets übrigens us em Zämerücke vom ene ganze Satz ggää, nämmlech vo Störe den Frieden.

Straassebütschgi

Strassenreiniger

Es Schtraassebütschgi isch nüüt angersch weder e Schtraassebutzer, auso «ein Stassenreiniger». Schtraassebütschgi isch e Schpiiufoorm vo Schtraassebutzer.

Stutz

Geld; Abhang, steiles Geländestück

Synonym: Stei; Hebel

Lut em Schwizerdütsche Wörterbuech chunt Schtutz für Franke us dr Schtudänte-, Soudaate- u Gasseschpraach, u zwaar näben angere Bezeichnige wi Schtei u Hebel. Witer schteit über d Häärkunft nüüt.

Schtutz heisst aber o «Abhang, steiles Geländestück». Für das z erklääre, muess men uf ene zwöiti Bedütig vom Wort Schtutz luege. Schtutz isch früecher es gängigs Wort gsii mit dr Bedütig «Ruck, Stoss»: Gib em Wage non e Schtutz, het me chönne säge, oder äbe: gib im e Schtutz «gib ihm einen Stoss». Vo daa häär het dr Usdruck gimer e Schtutz d Bedütig vom ene materielle Schtoos im Sinn vom ene Franken überchoo.

tängele

Sägesse oder Sichel mit einem Hammer in Form bringen

Synonym: tängle

Tängele oder tängle, schriftdütsch dengeln, tuet men e Sägesse mit emene Hammer uf em Tängelischtei, we d Schnidi vom Sägesseblatt Näggi het oder schtumpf isch. Mi tuet d Schnidi wider graad- u schaarfchlopfe. Früecher het men i dr Zit vo dr Höi- u Fruchtäärn am Aaben i de Döörfer eis Tängelikonzärt ghöört.

Dr Tangel oder Tängel isch entwäder «der zur Schneide ausgedengelte Rand des Sensenblatts, auch des Sichelblatts», dr «Dengelhammer» oder dr «Dengelamboss».

Scho im Authoochdütsche isch dr tangil, dr Tängelihammer, beleit. Das Wort geit äuä zrügg uf di germaaneschi Wortwüürze dang- mit dr Bedütig «schlagen». Ob tängele vo Tangel abgleitet isch oder umgekehrt, weis me niid. Im Dütsche hei di Wörter geng di schpezielli Bedütig vom Chlopfe vo dr Sichlen- oder Sägesseschnidi ghaa.

Trääf

harthölziger Kolben an der Schlagrute

Ds Trääf isch bim Hurnuusse dr herthöuzig Choube voornen a dr Schlaagruete. Mit em Trääf trifft me dr Nouss. Trääf isch auso abgleitet vom Wäärb träffe. Eigetlech cha me jedem Teeu am ene Gräät, wo me dermit schlaat, Trääf säge. Zum Bischpiiu o am dicken Ändi oder am Chopf vom ene Hammer.

Trabant

Landsknecht; abhängiger Begleiter; Mond eines Planeten; Satellit

Ds Wort Trabant chunt im 15. Jarhundert us em Tschechischen i ds Dütsche, isch auso es Frömdwort. Im Tschechische seit men emene Fuessoudaat drabant mit d- gschriben oder drab. Drum bruucht me das Wort o im Dütsche zeersch fürn e Chrieger, wo z Fuess isch, fürn e Landschnächt. Schpeeter wiirt de d Bedütig vo Trabant erwiteret zu »abhängige Begleiter” u no schpeeter heisst de Trabant o »Moond vom ene Planeet” oder »Satelit”. Di bekannti oschtdütschi Outomaargge het ja Trabant gheisse, abgchüürzt Trabi.

Train

Truppengattung mit Pferden, Saumtieren für den Gütertransport; Gang, Gefolge, Zug

Synonym: Träng

Train oder Träng mit dr Bedütig «Truppengattung mit Pferden und Saumtieren für den Transport von Gütern» isch us dr französische Militäärschpraach i ds Dütsche choo. Französisch train het hie d Bedütig «Gang, Gefolge, Zug». Nid numen i ds Dütschen isch das Wort choo, neei, aus traen i ds Norweegische, aus träng i ds Schweedische u aus train i ds Änglischen u Holändische. Train isch scho im 17. Jarhundert im Dütsche bezügt.

trimse

langsam arbeiten, trödeln

Synonym: trimsele; trimsle; trinse

Dr einzig Beleeg vo trimse mit dr Bedütig «langsam arbeiten» im Schwizerdütsche Wörterbuech isch us em Basupiet. Dernäbe gits no d Ableitig uf -ele trimsele oder trimsle mit dr gliiche Bedütig, wo im Glaarnerland beleit isch. U de gits no trinse mit n, wo o d Bedütig «langsam sein, trödeln» cha haa, wo beleit isch vom Bäärnpiet über d Innerschwiz bis i ds Glaarnerland. D Houptbedütig vo trinse isch «ächzen, stöhnen», auso daas, wo d Bäärner grochse säge.

Di Wörter si eso äänlech, das si vermuetlech aui vo eim Wort usgöö. Trinse mit dr Bedütig «ächzen, stöhnen» geit zrügg uf mittulatinisch trinsare mit dr Bedütig «brummeln». Wiu me nid vorwärts chunt, we me mit Ächzen u Schtööne schaffet, chönnt trinse sekundär d Bedütig «langsam arbeiten, trödeln» überchoo haa. Trimse mit m wär de eifach e Schpiiufoorm.

trüegele

etwas mit einem Verschlag- oder Verschlussholz versehen

D Reed isch daa vom Höien am Bäärg, wo me ds Höi i Püntlen uf em Chopf i ds Schüürli treit u nid aus Fueder iifaart mit em Traktoor oder Ladewage. Dä Höipüntu tuet me in es Tuech mit Seili oder numen i Seili binge. A dene Seili hets es Verschlaag- oder Verschlusshouz für ds Bingseili, u däm houz seit me Trüegel, Trüegele oder Trüegle. Drum cha men am Binge säuber de o Trüegele säge. Ds Schwizerdütsche Wörterbuech schribt: «15 bis 30 cm lang, häufig von den Bauern aus einem Stück Hartholz selbst verfertigt, ähnlich einem grösseren Weberschiffchen oder Keil, am stumpfern Teil mit einem Loch versehen, durch welches das Seil läuft, sodann mit einem grösseren Loch zum Durchziehen des Seilendes und zum Verschlaufen über dem spitzen Teil.»

Das Wort, wo men o im Vorarlbärgischen u im Tirol kennt, isch vertleent us latinisch trochlea mit dr Bedütig «Kloben, Winde».

Früecher het me de Schaaf oder Geisse öppe Hemmchrägen us Houz aagleit, das si nid hei chönne dür Züün oder Läbhääg schlüüffe. Dene Hemmchräge het men o Trüegle gseit. U we me dää dr Geiss het aagleit, het me chönne säge, mi tüeg se trüegle.

tschiggele

Fangen spielen

Synonym: tschiggle; ziggle

Ds Wäärb Tschiggle oder tschiggele isch en Ableitig vom Subschtantiiv Tschigg mit dr Bedütig «Fang- oder Abschiedsschlag der Kinder beim Spielen oder am Abend». Das isch es lutmalerisches Wort, wo ds Grüüsch vom Schlaag nachemacht, wo eis Ching em angere git. Im Mittuauter het me daas zic gschribe, u drum seit men o hüt no teeunen Oorte ziggle. Schpeeter het me de das Wort für ds Fangisschpile bruucht, wiu äbe deert es Ching bim Faa emenen angere mues e Schlaag gää. Drum heisst das Schpiiu äben o Tschiggi, Tschiggis oder Tschiggle.

Tschuepis

Verstecken spielen

Synonym: Tschuep

Em Verschteckle seit me teunen Orte Tschuepis, wiu me bim Schpile tschuep rüeft. Dr Rueff het auso em Schpiiu dr Name ggää. Tschuep oder Tschuepis het me gruppewiis gschpiiut. E Gruppe het iigluegt u eini het sech verschteckt. We eine, vo dene, wo het gsuecht, e Verschteckte het gfunge, isch er a ds Ziiu grennt het nen aagschlagen u tschuep grueffe. We ds Schpiiu isch fertig gsii, isch dr Tschuep uus gsii, drum seit me hüt im Bäärnpiet no dr Tschuep isch uus für «fertig, schluss».

Tschugger

Späher; Polizist

Synonym: Schugger; Schmier

Tschugger oder Schugger, wo im Schwizerdütsche Wörterbuech beleit isch für Basu, Bärn, Chur, Züri, Zuug u ds Waliss, u wo bim Rudolf vo Tavel u bim Otto vo Greyerz mundaartliteraarisch isch woorde, isch es Wort us em Rootwäutsche. Es heisst öppe sövu wi «der Späher». Es söu nämmlech vo jiddisch chockar häärchoo, u chockar heisst «er hat gespäht». Z Züri isch übrigens Tschugger 1936 vom ene Polizeirichter no aus Schimpfwort aagluegt woorde.

Tuechschär

alter Handwerksberuf im Textilgewerbe

Synonym: Tuechschärer

E Tuechschär oder Tuechschärer isch uurschprünglech e Handwärcher gsii, wo vom ufgruuchete Wulegwääb di länge, ugliiche Wulefaasere het abgschnitte. Esoo schteits im Dütsche Wörterbuech. Scho früe hei d Tuechschärer viiu mee gmacht weder nume Tuech gschäret. Im Schwizerdütsche Wörterbuech schteit: «seit etwa 1500 mehr und mehr den modernen Decateuren und Appreteuren entsprechend, auch in die Färberei übergreifend.»

D Arbeit vom Dekateur cha men esoo beschribe: «Sie glätten die Ware, entfernen Falten und ‘falschen’ Wollglanz, fixieren Gewebe in Kette und Schuss (= Längs- und Querfäden), fixieren Effekte (zum Beispiel Appretur) oder echten Glanz und stellen den natürlichen und handelsüblichen Feuchtigkeitsgehalt von Wolle wieder her.”

Zum Appreteur schteit: »Durch unterschiedliche Verfahren wie Walken, Kletten, Bleichen richtet der Appreteur textile Stoffe her, damit diese griffiger und besser für einen bestimmten Zweck geeignet sind.” Beides si auso Prüeff us dr Textilveredelig.

tüntle

schnüren, flechten, klöppeln

Synonym: düntle

Tüntle oder düntle het früecher i viiune Dialäkt «Schpitze chlöpple» gmeint. De hets aber o «schnüere» u «flächte» gmeint. Mi het zum Bischpiiu Schnüer u Zwick für Geisle tüntlet. Oder Ching hei zum Bischpiiu mit emene Schtrickliseli oder mit emene Schtrick-Trick tüntlet. Das isch das Fadeschpüeli oder dä Piuz us Houz mit Negeli obedrinn. Ds Wort tüntle chunt aber vom Schpitzechlöpple häär. Schpitze chlöpple heisst uf Französisch faire la dantelle. Us em Wort dantelle hets i üsne Mundaarte tüntle ggää. Un e Chlöppu isch e Tüntel oder Düntel gsii.

Umuess

Mangel an Musse; Geschäfte, Mühe, Plage

Synonym: Unmuess

Umuess verhautet sech zu Muess wi schriftdütsch Unmusse zu Musse.

Unmuess oder Umuess heisst afen einisch «Mangel an Musse». Dr Zwingli schribt zum Bischpiiu: «Ich hab vor unmuess das büechlin nit mögen wider lesen.»

De heissts aber o «Geschäfte, Mühe, Plage». Er isch gaar i dr Umuess, cha me vo eim säge, wo vor Aarbeit nümm weis, woo weere. Oder e Bäärner seit: O heit nid Umuess, im Sinn vo «Machet keni Umschtäng!» oder «ne vous dérangez pas!» Umuess isch es auts Wort, chunt scho im Mittuauter voor u isch äng verwandt mit em Wort müssen.

Urlaub

Erlaubnis, sich zu entfernen; zeitweilige Entbindung von der Arbeit; Ferien

Ds Wort Urlaub isch euter aus jedes Militäär im Sinn vo hüt. Es isch sit em früeche Mittuauter beleit, isch abgleitet vom Wäärb erlauben u het uurschprünglech u i dr Dichterschpraach bis i ds 19. Jarhundert d Bedütig «Erlaubnis». No dr Grillparzer het gschribe: mit Eurem Urlaub führ ich sie nach Hause.

Scho früe entwicklet sech aber di schpezielli Bedütig «die von einem Höhergestellten gegebene Erlaubnis sich zu entfernen», zum Bischpiiu der Ritter nahm Urlaub vom König. Schpeeter het de ds Wort Urlaubzeersch bim Militäär d Bedütig «zeitweilige Entbindung vom Dienst» überchoo u schpeeter ganz augemein «zeitweilige Entbindung von der Arbeit, Ferien». Abgleitet vo Urlaub si d Wörter beurlauben u Urlauber, Urlauberin.

Ürti

Zeche

Synonym: Ürte

Ürti oder Ürte isch nid numen im Bäärnpiet ds aute Wort für «Zeche», es isch viiu witer umen i üsne Dialäkt verbreitet gsii. Vo dr Abschtammig häär isch Ürti en Ableitig vom Wort Ort. Ürti verhautet sech zu Ort wigülden zu Gold. Was söu de d Bedütig «Zeche» mit dr Bedütig «Ort» z tüe haa? Ganz eifach: Mit Ürti bezeichnet me zeersch e Gseuschaft, e Gruppe, e Verein, wo am ene pschtimmten Oort zämechunt. Das isch wi im Mittuauter d Gmeinschaft vo de Schtudänte, d Puursch, wo i dr Burse wont u isst. D Ürti meint auso uurschprünglech eso öppis wi d Schtammgseuschaft vom enen Oort. We die sech in ere Wirtschaft het troffen u zäme het gässe, het jede si Teeu a ds Ässen u Trinke zaut. Eson e Teeu vo dr Summe für ds Ässen u ds Trinke het mit dr Zit Ürti gheisse. Mit dr Zit het me du ganz augemein dr Rächnig, wo me am ene Wiirt oder an ere Wiirti mues zale, Ürti gseit. Ie schöner d Wirti, ie schlimmer d Ürti het me früecher gäärn gschpöttlet. Ganz en äänlechi Wortgschicht het übrigens ds Wort Zeche, wo us em Noorden isch zuen is choo.

verauffahlet

Bankrott erklärt werden

Verauffahlet isch e Schribig vom Wäärb veruuffallen, u veruuffalet werden heisst «Bankrott erklärt werden». Im ene Zürcher Mandaat us em 17. Jarhundert heissts: «Viler husshaltungen, die veruffahlet werden, gänzlicher undergang».

vertöörle

mit Wort oder Spiel verweilen; Kurzeweile haben; sich oder andere unterhalten

Dr Toor isch e Narr, e Lööu. Abgleitet vo Toor isch ds Wäärb tööre, wo «tüüsche, zum Nare haa » meint. Mit dr Voorsiube ver- vor tööre gits ds Wäärb vertööre. Das heisst o «zum Nare haa», dernäben aber «mit Wort oder Schpiiu verwile» oder «Chuurzwiiu haa». Ha nid dr Wiiu, müesst nech säuber vertööre schteit bim Simon Gfeuuer. Zu tööre u vertööre gits de no d l-Ableitige töörle u vertöörle o im Sinn vo «Chuurzwiiu haa». Ueli isch wider i d Gaschtschtube u het afa Lumpemüschterli prichte für d Lüt z vertöörle, schribt dr Loosli. Vom Uurschprung häär heisst auso vertöörle «dür Nareschtückli ungerhaute». Di Bedütig het sech de aber erwiteret zu «siich oder angeri ungerhaute» im augemeine.

vöörtle

Ausdruck beim Schwingen

Wi jede Schport het o ds Schwingen en eigete Wortschatz. U wiu bim Schwinge d Griffen u Parade wichtig sii, hei die äbe Näme wi Gamme, Haagge, Wiiberhaagge, Hock, Lätz, Überlätz, Bodelätz u Bitz.

Vöörtle isch vo dr Schpraach häär ganz eifach z erklääre. Ds Wäärb vöörtle, uf Schriftdütsch vorteilen, chunt ja vom Wort Vorteil häär. U dr Vortel isch äbe dr erloubt Kunschtgriff, dr Kniff, wo eim säuber i di überlägeni Schtelig bring u dr Gägner i Uvortel. Eine verzeut: We dr Fritz nid wär i Uvortel choo, hätt ne dr ander nid möge.

Vormund (weiblich)

Beruf

Vormund kennt men aus foramundo scho im Authoochdütsche vom früeche Mittuauter. Es isch zämegsetzt us dr Voorsiube vor- un em Wort Mund, euter munt mit dr Bedütig «Schutz, Rächtsschutz». Däm Mundbegägne mer oo i de Wörter Mündel, mündig u mundtot. Es isch es Eerbwort u verwandt mit latinisch manus «Hand». Es het auso nüüt mit em Muu z tüe.

Dr nöischt Rächtschribiduuden u ds Digitaale Wörterbuech vom Dütsche vom 20. Jarhundert gäben e ke wiiblechi Foorm. Im Internet gits uf Vormünderin guet 12000 Träffer, uf Vormundin knapp 24000 Träffer.Vormundin chunt auso tütlech mee voor. Natüürlech cha men o enere Frou Vormund säge. Aber we me Presidäntin, Bundesrätin u Pilotin seit, werum söu me de nid o Vormundin säge.

Wäberschiffli

Weberschiffchen

Eerschtens cha men öppisem, wo usgseet win es Schiffli, Schiffli säge, o wes nid uf em Wasser isch. Das isch bim Wäberschiffli esoo, bi dr schööne, aute Schifflischoukle u bim Outo, won eso grooss isch win es Schiff. Zwöitens isch es Schiff nid geng uff em Wasser. Das isch bim Chiucheschiff esoo u bim Wasserschiff, auso bi däm Chupfergschiir, wo me früecher bim aute Houzheerd ds Wasser het heiss gmacht drinn.

Wiu me Schiff o viiu het bbruucht aus Gfässbezeichnig, isch es i dr eutere Schpraach zu dr Toppufoormle Schiff u Gschiir choo für z säge «mit auuem was derzue ghöört», zum Bischpiiu es Fuerwäärch mit Ross u Gschiir, e Purehoof mit auuem, was derzue ghöört. «Ich kaufe ein Gut mit Schiff u Gschiir, also mit den Wagen, Pflügen, Werkzeug aller Art, wie es zur Bewirtschaftung erforderlich ist», schribt eine.

Walchi

Stoff-, Lederpresse

Synonym: Walki

In ere Walchi oder Walki het me Tuech oder Läder gwalkt. E Wauchi oder Wauchmüli isch en Iirichtig mit emene Schtampfwäärch, wo me meischtens mit Wasser het aatribe, für Wuleschtöff im Wasser z schtampfen u z presse, dass si sech verfiuze. Läder het me gwaukt, fürs gschmeidig z mache. Im Mittuauter u i dr früeche Nöizit hets e ganze Huuffe Wauchine ghaa. Dr Waucher isch eson e wichtige Prueff gsii, das es druus dr Familiename Walker het ggää. Im Bäärndütschbang vo Ins schribt dr Fridli: «Walkine gab es 1825 zu Ins auf der Allmend beim Klingelsbrunnen, 1828 zu Webers Mühle in Brüttelen und 1832 auf der Brüttelen-Badbesitzung des Regierungsstatthalters.»

Weidmann

Jäger

Im Schriftdütsche hets zwöi Wörter Weide, wo wortgschichtlech nüüt mitenang z tüe hei. Ds einten isch dr Boum, d Weide, wo i üsne Dialäkt d Wide oder Wiide isch. Ds angere Wort isch d Weide, wo i üsne Dialäkt e Weid isch. Das Weid geit uf enes gmeingermaanisches Wort zrügg, wo mit «Weid, Fueter, Schpiis, Jagd u Fischfang» z tüe het. Zu däm Wort Weid ghöört nid nume dr Weidmann, ds Weidwerk u äuä drWeidling, zu däm Wort Weid ghöört o ds Eingeweide. Das heisst esoo, wiu me daas früecher de Hüng aus Weide, auso aus Fraas het ggää. U em Usenää vom Eingeweide seit me ausweiden.

Dr Jäger heisst auso Weidmann, wiu er uf d Weid, das heisst uf d Fuetersuechi geit.

Winkeladvokat

unbedeutender Advokat; unbefugt arbeitender Advokat ohne erforderliche Kenntnisse

Mi kennt ds Wort Winkeladvokat sit em 18. Jarhundert. E Winkeladvokat isch «ein unbedeutender Advokat» oder «ein unbefugt arbeitender Advokat, der nicht die erforderlichen Kenntnisse hat». Er schaffet soozsäge heimlech im ene Winku. Ds Wort Winkel het ja nid nume d Bedütige «Schnittpunkt zweier Geraden» oder «Ecke», es het o d Bedütig «abgelegener, heimlicher Ort». Drum isch e Quacksauber on eWinkelarzt, e Gheimagänt on e Winkelagent, e gheimi Aadacht on e Winkelandacht un en abglägeni Pinte on e Winkelwirtschaft.

Zapi

Werkzeug für Waldarbeiter

Synonym: Zapund

Dr Zapi, Zapiin oder Zäppii isch es auts Wäärchzüüg für Waudaarbeiter. Es isch en Isehaaggen am ene länge Houzschtiiu, wo me dermit het chönne Boumschtämm cheeren oder bewege. Zapi isch es Frömdwort us em Rätoromaanische; deert heisst das Wäärchzüüg Zappun. Zeersch het me daas numen i den Aupe kennt, eersch schpeeter isch das Wäärchzüüg o im Mittuland bbruucht woorde.

Zitigsänte

Falschmeldung in der Presse

Synonym: Ente

Sit dr Mitti vom 19. Jarhundert seit men i dr dütsche Schpraach eneren erfungene Mäudig Ente oder Zeitungsente. Das Wort het me schlicht u eifach us em Französischen übersetzt, wiu me deert für ds gliichecanard seit. 1750 isch im Französische ds Wort canard mit dr Bedütig «fautschi Mäudig vo dr Press für ds Publikum z trumpiere» ds eerscht Maau beleit. Di französische Wortforscher vermuete, canard göng uf ds autfranzösische Wäärb caner zrügg mit dr Bedütig «gackern» u sig mit dr Ändig -ard bbiudet, wi viiu angeri französeschi Wörter oo.